LOW←TECH MAGAZINE Nederlands

De handkar herontdekt

Sun, 26 Apr 2026 00:00:00 +0000

Afbeelding: De handkar, uitgerust met een zeil. Foto door Kris De Decker.

De handkar is het oudste type voertuig, en het zal waarschijnlijk ook het laatste zijn dat in de toekomst nog in gebruik is. Van alle voertuigen is de handkar het goedkoopst en minst complex om te bouwen en te gebruiken. Ze biedt een groot voordeel ten opzichte van het dragen van een lading op je rug of het over de grond slepen ervan – het nog oudere concept van de slee. Aan de andere kant is de handkar goedkoper en gemakkelijker te gebruiken dan de door dieren aangedreven kar. Ossen en ezels eten meer dan mensen, en ze hebben een eigen wil, die niet noodzakelijk overeen komt met die van de bestuurder.

Net als elk ander voertuig op wielen heeft de handkar wegen nodig om op te rijden. Deze infrastructuur was in de loop van de geschiedenis niet altijd en overal beschikbaar. Zo waren in het middeleeuwse Europa dragers en lastdieren gebruikelijker dan handkarren vanwege de slechte wegen. ¹ In het Westen beleefde de handkar pas haar hoogtijdagen tijdens de eerste decennia van de industriële revolutie, toen ze snelgroeiende steden verbond met treinstations en havens. In China daarentegen was de handkar millennia lang de ruggengraat van het transportnetwerk. ²

Van alle voertuigen is de handkar het goedkoopst en minst complex om te bouwen en te gebruiken.

Ook in de moderne samenleving zijn er nog steeds veel handkarren: kinderwagens, boodschappenkarretjes, rolkoffers en diverse multifunctionele en opvouwbare karren. Deze moderne karren staan echter tot hun voorgangers in dezelfde verhouding als vogels tot dinosaurussen. Ze zijn klein, hebben vaak zeer kleine wielen en we gebruiken ze voor korte afstanden, meestal binnen in gebouwen. Daarentegen waren ouderwetse handkarren vaak groot en hadden ze grote wielen, en werden ze op wegen en over langere afstanden geduwd of getrokken. Veel ambachten en beroepen hadden hun eigen type handkar.

Afbeelding: De handkar van Low-tech Magazine. Foto door Kris De Decker.

Waarom een handkar?

In zogenaamde “ontwikkelingslanden” worden nog steeds grote handkarren gebruikt. Maar ze kunnen ook opnieuw van pas komen in de grote steden van de geïndustrialiseerde wereld, zoals ik kan beamen na er een paar maanden gebruik van te hebben gemaakt. Afgelopen herfst ontving ik een stageaanvraag van Kozimo, die studeert aan de Design Academy Eindhoven. Bij zijn aanvraag stuurde Kozimo een video van een grote handkar die hij zelf had gemaakt en waarmee hij door de straten van Rotterdam reed.

Ik heb altijd al van een handkar gedroomd. Ik heb nog nooit een auto gehad, en de enige momenten waarop ik er een mis, zijn wanneer ik spullen moet verhuizen – iets wat de laatste tijd steeds vaker voorkomt. Daarom heb ik Kozimo voorgesteld om een handkar voor mij te bouwen.

Nu kan ik me niet meer voorstellen dat ik zonder zou moeten leven. Ik heb het voertuig gebruikt om te verhuizen, zowel privé als voor mijn werk, om spullen op te halen die ik online had gekocht – nieuw of tweedehands – en om materiaal voor workshops en evenementen te vervoeren (fietsgeneratoren, zonnepanelen, zonneovens, boeken, geluidsinstallaties). Ik heb hetzelfde gedaan voor vrienden. Tijdens die ritten nam ik vaak spullen, meubels of voorwerpen mee naar huis die ik op straat in Barcelona vond.

Afbeelding: Kozimo en Kris De Decker met de handkar, halverwege een reis van 30 km langs de Spaanse kust. Foto door Linda Osusky.

In tegenstelling tot een bestelwagen of een auto heeft mijn handkar geen benzine, elektriciteit of accu’s nodig, waardoor ze volledig onafhankelijk is van energie-infrastructuur. Ook hoef ik geen belastingen of verzekeringen te betalen. De handkar is een heel democratisch vervoermiddel. Iedereen kan ermee een lading vervoeren naar waar hij of zij maar wil, terwijl oudere, goedkopere auto’s en bestelwagens door de invoering van milieuzones niet meer in stadscentra mogen komen.

Een handkar heeft geen benzine, elektriciteit of accu’s nodig, waardoor ze volledig onafhankelijk is van energie-infrastructuur.

Het zou heel zinvol zijn om dit soort voertuigen aan te bieden in buurthuizen, waar ze voor iedereen beschikbaar zijn wanneer dat nodig is. Er zijn maar weinig mensen die elke dag een handkar nodig hebben, en gemeenschappelijk gebruik zou het parkeerprobleem oplossen. Hoewel onze handkar ook rechtop kan worden geparkeerd, past hij niet in de meeste appartementen.

Beschrijving van de handkar

Dit artikel gaat niet in detail in op hoe je een handkar bouwt. Dat willen we een andere keer doen aan de hand van een eenvoudiger model, want het voertuig dat we in dit artikel presenteren, is er niet een dat de meeste mensen zelf kunnen maken. Je hebt goede vaardigheden op het gebied van hout- en metaalbewerking nodig, en de handkar is dan ook door twee personen gemaakt.

Kozimo ontwierp en bouwde de hele structuur van hout, terwijl Guilhem Senges – beeldend kunstenaar en een van mijn buren – verschillende essentiële verstevigingen van metaal ontwierp en maakte; de wielen, de remmen en de stuurstang zijn allemaal met op maat gemaakte ijzeren onderdelen aan de houten structuur bevestigd.

Afbeelding: De onderkant van de handkar. Foto door Kris De Decker.

Afbeeldingen: De voor- en achterkant van de handkar. Foto's door Kris De Decker.

Afbeelding: De voorlichten zijn gemonteerd in kokosnoten. Foto door Kris De Decker.

Laadgewicht en laadvolume

De handkar van Low-tech Magazine is 250 cm lang en 100 cm breed, terwijl het laadplatform zelf 210 bij 85 cm meet. Uitgaande van een laadhoogte van 50 cm bedraagt het laadvolume ongeveer 1,55 m³ (1050 liter). Dat is twee tot vier keer de typische kofferbakruimte in een Europese auto. We hebben lading vervoerd die breder of langer was dan de kar: een grote verwarmde tafel van 140 x 140 cm en verschillende ladingen houten balken van elk drie meter lang.

Het laadgewicht wordt beperkt door de wielen, die afkomstig zijn van een rolstoel. Ze kunnen tot 150 kg dragen. ³ De kar zelf weegt 32 kg, dus het praktische maximale laadgewicht is ongeveer 120 kg. Het laadplatform bestaat uit latten met openingen ertussen, waardoor het gemakkelijk is om verschillende soorten lading vast te maken.

Afbeeldingen: De handkar met verschillende soorten ladingen. Linksboven: een houten vloer (6m2) en een houten kist. Rechtsboven: houten balken van 3 meter lang. Onder: een verwarmde tafel, klaar voor transport. Foto's door Kris De Decker.

Ze rijdt vanzelf!

De afgelopen maanden hebben we gemerkt dat er veel misvattingen bestaan over handkarren. Zo denk je misschien dat het duwen van een handkar veel moeite kost, wellicht op basis van je ervaringen met het voortduwen van winkelwagentjes over parkeerterreinen, of met het voortslepen van zware rolkoffers (zo verhuisde ik spullen voordat ik een handkar had).

Het voortduwen van de handkar kan echter zo moeiteloos zijn – zelfs als ze zwaar beladen is – dat het voelt alsof je helemaal niet duwt. Eenmaal in beweging kun je ze vaak met één hand besturen, en soms voelt het alsof de kar jou vooruit trekt. Het is niet overdreven om te stellen dat het duwen van de handkar met een lading van 100 kg comfortabeler is dan lopen met een rugzak van 10 kg.

Het voortduwen van de handkar kan zo moeiteloos zijn – zelfs als ze zwaar beladen is – dat het voelt alsof je helemaal niet hoeft te duwen.

Er zijn verschillende redenen voor deze lichte aansturing, die hun wortels hebben in de fysica. Elk voertuig moet drie krachten overwinnen: rolweerstand, luchtweerstand en zwaartekracht. Bij wandelsnelheid is de luchtweerstand verwaarloosbaar, wat betekent dat iemand die op vlak terrein met een handkar rijdt, voornamelijk de rolweerstand moet overwinnen. Dat is de wrijving tussen de wielen en het wegdek, een factor die grotendeels onafhankelijk is van de snelheid.

Luchtweerstand daarentegen neemt toe met het kwadraat van de snelheid. Een fietser die 15-20 km/u rijdt, besteedt al meer energie aan het overwinnen van de luchtweerstand dan aan het overwinnen van de rolweerstand, die in beide gevallen gelijk is omdat beide voertuigen vergelijkbare wielen hebben. Kortom, de lage snelheid van de handkar minimaliseert de luchtweerstand, terwijl de smalle wielen de rolweerstand minimaliseren.

Afbeelding: De handkar als verhuiswagen. Foto door Linda Osusky.

Ten tweede kost het versnellen van een voertuig meer energie dan het aanhouden van een constante snelheid. Je hoeft alleen maar momentum vast te houden, niet op te bouwen. Onze handkar wordt voortgeduwd door een wandelende persoon, dus de inspanning om te versnellen duurt niet langer dan een of twee seconden.

Een fietser daarentegen doet er veel langer over om de kruissnelheid te bereiken, en vanwege de grotere luchtweerstand kost het meer moeite om die snelheid vast te houden. Als de handkar beladen is, bouwt ze ook aanzienlijke kinetische energie op, zelfs bij lage snelheid. Dat verklaart waarom het soms voelt alsof de kar je vooruit trekt – want dat is ook zo.

Ten slotte zijn onze wielen veel groter dan die van moderne handkarren. Dat zorgt voor comfortabel rijden op asfalt en trottoirs, die niet zo glad zijn als vloeren op luchthavens of in supermarkten. Grote wielen verhogen de luchtweerstand, maar vanwege onze lage snelheid maakt dat niet uit.

Handkarren en zwaartekracht

Om zonder veel inspanning te kunnen rijden, moeten echter twee voorwaarden vervuld zijn: vlak terrein en een evenwichtig verdeelde lading. In beide gevallen speelt de derde kracht een rol die elk voertuig moet overwinnen: de zwaartekracht.

Balans: de lading verdelen

Een tweewielige kar wordt zwaar en moeilijk te besturen als er te veel gewicht op de voor- of achterkant wordt geplaatst. Daarom moet je de kar zo beladen dat het gewicht gelijkmatig over beide zijden van de wielen is verdeeld. Dat kun je eenvoudig controleren: de kar moet enkele seconden in een horizontale positie blijven staan zonder dat je ze aanraakt.

Als er maar één voorwerp wordt vervoerd, dan plaats je het ter hoogte van de wielen. Als je meer spullen vervoert, moet het totale gewicht gelijkmatig over beide zijden worden verdeeld. Het afstemmen van de balans houdt vaak in dat een rugzak van de voorkant naar de achterkant van de kar wordt verplaatst, of omgekeerd.

Je moet de kar zo beladen dat het gewicht gelijkmatig over beide zijden van de wielen is verdeeld.

Een tweewielige kar heeft ook extra ondersteuning nodig om haar horizontaal te houden wanneer ze geparkeerd staat, bijvoorbeeld tijdens het laden of lossen van lading. Anders kan de kar plotseling naar de andere kant kantelen. Onze handkar heeft vier steunbalken, twee aan elke kant. Wanneer de kar rijdt, staan ze in horizontale positie. Wanneer de kar geparkeerd staat, verwijderen we een of meer balken en plaatsen we ze verticaal. Elke balk kan op een andere lengte worden ingesteld, waardoor we de kar op oneffen terrein kunnen stabiliseren. We zetten de balken vast met schroeven.

Afbeelding: De handkar op vier poten. Foto door Kris De Decker.

Afbeelding: De houder voor de steunbalken. Foto door Kris De Decker.

Veel mensen hebben ons gevraagd waarom we geen vierwielige kar hebben gebouwd die niet in evenwicht hoeft te worden gehouden. Vier wielen zouden echter de rolweerstand verdubbelen en daarmee de inspanning die nodig is om de kar voort te duwen. Bovendien is een vierwielige kar minder wendbaar en moeilijker te besturen op oneffen terrein. Je moet ook twee extra wielen aanschaffen en een stuurmechanisme bouwen. Door de geschiedenis heen was de tweewielige handkar (of eenwielige handkar in het geval van China) veel gebruikelijker dan de vierwielige kar. ¹

Bergopwaarts: je hebt hulp nodig

Om moeiteloos te kunnen rijden, heb je min of meer vlak terrein nodig, en dat vind je hier in veel delen van Barcelona. Als je een steile helling oprijdt, voel je plotseling het gewicht van de kar en haar lading. Bergopwaarts rijden met een zwaar beladen kar kan net zo inspannend zijn als traplopen of op volle snelheid fietsen. Mensen zeggen ons dat we een elektromotor op de kar moeten monteren, en dat is perfect mogelijk.

We hebben echter een eenvoudigere oplossing gevonden: indien nodig vragen we hulp aan iemand anders. Onze stuurstang is breed genoeg voor twee of zelfs drie mensen om samen te duwen, wat het bergopwaarts rijden een stuk gemakkelijker maakt. Het toevoegen van een elektromotor en een accu zou het gewicht van het voertuig aanzienlijk verhogen, en heeft daarom alleen zin als je regelmatig heuvels moet beklimmen.

Bergafwaarts: remmen

Als je bergafwaarts gaat, moet je de zwaartekracht tegengaan om te voorkomen dat de handkar de helling af raast, wat erg gevaarlijk zou zijn. In plaats van de kar voort te duwen, moet je hem tegenhouden. Hier hebben fietsers alle voordeel, omdat zij tijdens een afdaling optimaal gebruik kunnen maken van de zwaartekracht.

We hebben het bergafwaarts rijden een stuk gemakkelijker gemaakt door fietsremmen toe te voegen. In combinatie met de grote wielen zorgen de remmen er ook voor dat de handkar van stoepranden of zelfs trappen kan rijden zonder dat ze beschadigd raakt. Ze fungeren ook als handrem door twee spanbanden eromheen vast te zetten. Daardoor kan de kar onbeheerd op een helling of bij harde wind worden achtergelaten.

Afbeelding: De remmen. Foto door Kris De Decker.

Handkarren rijden op het trottoir

Veel mensen denken dat handkarren op de weg horen, tussen de auto’s, of op het fietspad. Dat is niet het geval: je gebruikt ze op het voetpad. Wettelijk gezien bevinden gebruikers van handkarren zich in een vergelijkbare positie als andere voetgangers die een kleinere handkar voortduwen, zoals een kinderwagen. Het enige verschil is dat, wanneer ze gedwongen worden de weg op te gaan omdat er geen trottoir is of dit geblokkeerd is, handkargebruikers aan de rechterkant van de weg moeten lopen, terwijl andere voetgangers aan de linkerkant moeten lopen. Tot nu toe heeft de politie ons slechts één keer tegengehouden, en toen waren ze gewoon nieuwsgierig.

We konden geen verkeersregels vinden die de afmetingen van een handkar beperken, althans niet in de paar landen die we hebben onderzocht, waaronder Spanje en Nederland. In de praktijk zijn er echter duidelijke beperkingen. Als je voertuig breder is dan de ruimte tussen de verkeerspalen die auto’s uit voetgangersstraten houden, worden alle voetgangerszones ontoegankelijk. Je moet ook rekening houden met andere obstakels op het trottoir, zoals bouwsteigers. Bijgevolg is het zelden praktisch om een handkar te bouwen die meer dan een meter breed is.

Afbeelding: Kozimo duwt de handkar door een smalle doorgang. Foto door Kris De Decker.

Barcelona heeft in het algemeen zeer brede trottoirs. We hoeven de weg zelden te delen met auto’s of fietsers. Dat is natuurlijk niet in elke stad het geval, en dan wordt het gebruik van een handkar minder aantrekkelijk. Het gebruik van een handkar op de weg of het fietspad is nogal gevaarlijk omdat de andere voertuigen veel sneller rijden.

Respect voor andere voetgangers

Het besturen van een grote handkar op het trottoir vraagt je volledige aandacht. Je wilt geen obstakels raken, en je wilt zeker niet iemands benen raken. Je moet de kar besturen met respect voor andere voetgangers en hun huisdieren (sommige honden beginnen naar het voertuig te blaffen). Over het algemeen is de handkar zeer veilig in het gebruik omdat ze met een zeer lage snelheid rijdt. Dat maakt ongevallen in de eerste plaats minder waarschijnlijk en minder ernstig als ze toch gebeuren. Je hebt ook een zeer goed overzicht over je voertuig, veel beter dan bij een auto of een fiets. Zolang je je ogen op de handkar gericht houdt, is het onwaarschijnlijk dat je iets of iemand raakt.

Onze handkar is echter zo stil dat mensen ons niet horen aankomen. We hebben een fietsbel toegevoegd om mensen te waarschuwen, maar we hopen in de toekomst een beter geluid te vinden: elk voertuig heeft zijn eigen soort geluid nodig. We hebben ook een bel nodig voor tegemoetkomende voetgangers die tijdens het lopen op hun telefoon kijken en verwachten dat anderen ruimte maken. Met de handkar kunnen we die ruimte niet altijd maken. Onze handkar heeft ook voor- en achterlichten, aangesloten op een USB-powerbank die onder het platform is gemonteerd. Lichten zijn erg handig op trottoirs, zowel overdag als ’s nachts, omdat ze het voertuig beter zichtbaar maken. Bovendien zijn lichten essentieel als je na zonsondergang de weg op moet.

Zelfs in Barcelona kunnen de trottoirs druk zijn, en dan vertraagt de handkar aanzienlijk. Omdat er weinig kans is om iemand in te halen, blijven we vaak achter de langzaamste voetgangers hangen.

Afbeeldingen: Kris De Decker duwt de handkar door Barcelona. Foto's door Guillaume Lion.

Een handkar is niet moeilijk te besturen, maar tegenwoordig hebben mensen in geïndustrialiseerde samenlevingen er geen ervaring mee. Naast oplettend rijden, moet je ook voorzichtig zijn bij het omgaan van een hoek (neem de bocht zo ruim mogelijk) en wanneer je een garage of een andere uitgang verlaat (trek de kar in plaats van haar te duwen). Tegen de tijd dat je aankomend verkeer ziet, staat er al 2 meter van je handkar op de weg of om de hoek.

Waarom geen fietskar?

Bijna iedereen die de handkar voor het eerst ziet, stelt dezelfde vraag: hoe bevestig je ze aan een fiets? Dat doe je niet. Je duwt de kar terwijl je loopt. Als we dat zeggen, volgt er een stilte. Het duwen van een handkar lijkt een stap te ver terug, zelfs voor mensen die zich inzetten voor een duurzamere levensstijl. Waarom zou je een handkar duwen als je net zo goed een veel snellere fietskar of een bakfiets kunt gebruiken?

Er zijn verschillende praktische redenen om voor een handkar te kiezen in plaats van een fietskar, en we hebben er al veel genoemd. Ten eerste kun je met een handkar overal komen waar een voetganger kan komen, terwijl fietsers vaak van hun fiets moeten afstappen en deze moeten duwen – net als bij een handkar. Een handkar is ook wendbaarder. Hoewel de kar 2,5 meter lang is, kost het slechts twee seconden en weinig ruimte om hem te draaien en in de tegenovergestelde richting te lopen van waar je vandaan kwam.

Waarom zou je een handkar duwen als je net zo goed een veel snellere fietskar of een bakfiets kunt gebruiken?

Een handkar kan ook groter worden gebouwd dan een fietskar. Hoewel het perfect mogelijk is om een fietskar te bouwen die even groot is als onze handkar, zou de hogere snelheid ervan een veel groter risico op ongelukken en schade met zich meebrengen, zowel voor de kar zelf als voor andere weggebruikers. Als fietskar zou hij bovendien steviger moeten worden gemaakt en zou er een geavanceerder mechanisme nodig zijn om de remmen te bedienen.

Dit alles betekent niet dat fietskarren een slecht idee zijn. We hebben de handkar voornamelijk gebruikt voor tochten tussen de 5 en 10 km, wat neerkomt op één tot twee uur lopen. Voor langere afstanden heeft de fietskar het duidelijke voordeel van snelheid. Als je 40 km moet afleggen, zou je met een handkar acht uur onderweg zijn, tegenover slechts twee uur met een fietskar.

Afbeelding: Guilhem Senges, die de metalen onderdelen voor het voertuig bouwde, duwt de handkar naar een lasklus een paar straten verderop in de buurt. Foto door Kris De Decker.

De voordelen van langzaam reizen

Als mensen ons vragen waarom we de kar niet als fietskar gebruiken, kunnen we ook anders antwoorden: waarom die haast? De keuze om met het traagst mogelijke vervoermiddel te reizen is subversief, omdat het vraagtekens plaatst bij waarden die we in de moderne wereld als vanzelfsprekend beschouwen, zoals snelheid en functionaliteit.

Voor veel mensen lijkt het duwen van een handkar tijdverspilling, maar onze ervaring is precies het tegenovergestelde. Elke tocht is een avontuur en we kijken er altijd naar uit om ze weer te gebruiken. Het is een genot om met het voertuig te rijden; het lijkt meer op het besturen van een boot dan op het besturen van een landvoertuig. Het is gemakkelijk om een praatje te maken met andere voetgangers, die vaak erg nieuwsgierig zijn naar ons voertuig. En dat maakt dat de rit nog langer duurt.

Voor veel mensen lijkt het duwen van een handkar tijdverspilling, maar onze ervaring is precies het tegenovergestelde.

Het rijden met een handkar voelt heel anders dan het gebruik van andere vervoersmiddelen. Als mensen lopen, kunnen ze meestal niet veel meenemen, zowel qua gewicht als qua volume. Met de handkar daarentegen kun je met heel veel spullen binnen handbereik comfortabel wandelen: drankjes, eten, een geluidsinstallatie, boeken, extra kleding. Bovendien heb je een groot platform, waarop je kunt uitrusten en anderen kunt uitnodigen om hetzelfde te doen. Het wordt een voertuig om mee rond te zwerven en om contact te maken met andere mensen.

Afbeelding: Het is een plezier om met de handkar te rijden. Model: Rocío Sánchez. Foto door Kris De Decker.

Afbeelding: De handkar met regenbescherming. Foto door Kris De Decker.

Accessoires voor de handkar

Toen de handkar haar nut als transportmiddel had bewezen, begon Kozimo met het ontwerpen en bouwen van extra onderdelen om de toepassingsmogelijkheden uit te breiden. Deze onderdelen maken gebruik van het platform met latten en de houders voor de steunbalken. Helaas liep Kozimo’s stage ten einde voordat we al deze uitbreidingen uitvoerig konden testen, maar de beperkte ervaring die we tot nu toe hebben opgedaan, laat zien dat de handkar veel meer kan zijn dan alleen een transportmiddel voor goederen.

Passagierszitje

De eerste, en misschien wel belangrijkste toevoeging, is een opklapbaar zitje. Hoewel onze handkar meestal door één persoon wordt gebruikt, zijn twee personen ideaal, vooral voor langere tochten. Dankzij het zitje kan de ene persoon de kar voortduwen terwijl de andere in de kar uitrust.

Zolang de weg vlak is, vereist het extra gewicht van de passagier geen aanzienlijk grotere inspanning om de kar voort te duwen. Daardoor kunnen twee personen sneller of verder reizen op één dag. Bij het beklimmen van heuvels of bruggen stapt de passagier van het zitje af. Indien nodig helpt hij of zij ook mee met het voortduwen van de kar.

De ene persoon kan de kar voortduwen terwijl de andere in het voertuig uitrust, waardoor twee personen een grotere afstand per dag kunnen afleggen.

Een extra paar ogen op de weg is ook handig. Het zitje kan in twee posities worden gezet: zowel de passagier als de bestuurder kunnen in dezelfde richting kijken, of tegenover elkaar zitten, wat het makkelijker maakt om te praten en de passagier in staat stelt om als achteruitkijkspiegel te fungeren.

We gebruikten het zitje tijdens een dagtrip van 30 km langs de kust van Catalonië, Spanje, om spullen van mijn oude naar mijn nieuwe woning te vervoeren. Voor één persoon zou dit een uitputtende tocht zijn geweest. Er waren echter meerdere mensen op de heenweg en twee mensen op de terugweg. Het feit dat we af en toe konden uitrusten – zonder te stoppen – maakte een groot verschil, vooral op de terugweg. Een extra persoon bleek ook nuttig toen er onverwachte obstakels opdoken. Zo was er bijvoorbeeld een brug in reparatie, waardoor we de kar over de rotsen, over het strand en weer de rotsen op moesten dragen.

Afbeelding: Een opklapbaar zitje op de kar. Foto door Kris De Decker.

Afbeelding: Kozimo rijdt met de handkar langs de kust. Linda Osusky filmt terwijl ze uitrust op het zitje. Foto door Kris De Decker.

Afbeeldingen: Een brug in reparatie dwingt ons de handkar over de rotsen te dragen. Foto's door Linda Osusky.

Kantoor voor digitale nomaden

Als tweede toevoeging hebben we de stoel gecombineerd met een werktafel die tevens dienst doet als zonne-energiecentrale, waardoor een kantoor voor digitale nomaden ontstaat. De tafel past op de zijkanten van de handkar en kan naar voren en achteren worden geschoven. Het zonnepaneel kan horizontaal worden geplaatst of in verschillende hoeken worden gekanteld. Het kan een laptop of elk ander apparaat opladen dat maximaal 100 watt vermogen nodig heeft.

Als je met z’n tweeën reist, kan de ene persoon aan de tafel werken terwijl de andere rijdt. Als je alleen bent, kun je het voertuig naar het dichtstbijzijnde park of strand rijden, de vier steunpoten uitklappen en de hele dag werken. In 2016 maakte ik mijn thuiskantoor zelfvoorzienend met zonnepanelen op de vensterbanken. Tien jaar later zijn zowel het kantoor als de zonnepanelen mobiel geworden.

Afbeeldingen: Kantoor voor digitale nomaden. Foto's door Kris De Decker.

Afbeelding: Kantoor voor digitale nomaden. Foto door Kris De Decker.

Duurzame energiecentrale

Hoewel we slechts één structuur voor zonnepanelen hebben gebouwd, is het platform van de handkar groot genoeg om in totaal vier zonnepanelen van 100 watt mee te nemen. Dat zou ons 400 watt aan zonne-energie opleveren voor een concert of als noodstroomvoorziening. De handkar kan ook de twee fietsgeneratoren vervoeren die Low-tech Magazine in Barcelona heeft. Daardoor stelt de kar ons in staat om snel stroom te leveren binnen een straal van enkele kilometers. De handkar kan overdag ook naar een zonnige plek worden gerold, waar ze een accubank oplaadt om een huishouden ’s nachts en bij slecht weer van stroom te voorzien.

Mobiel huis

Als je dezelfde dag nog naar huis wilt, bedraagt het bereik van de handkar ongeveer 40-80 km (8-16 uur lopen). Maar in mijn geval dwingt niemand me om dezelfde dag nog terug te keren. Ik zou de handkar ook voor langere tochten kunnen gebruiken, vooral omdat ze me een slaapplaats biedt.

De vier steunpoten die het in- en uitladen van de kar vergemakkelijken, kunnen ook worden gebruikt om het voertuig in een bed te veranderen. Nadat Kozimo terug naar Nederland was gegaan, kocht ik een opvouwbaar matras dat precies op het platform past. De rest van de lading kan ik ’s nachts onder de kar opbergen. Als alternatief zou ik een passagier die in het bed ligt kunnen voortduwen, waardoor het voertuig verandert in een volwassen versie van een kinderwagen.

Afbeeldingen: Een opvouwbare matras op de handkar. Foto's door Kris De Decker.

Afbeelding: Een muskietennet op de handkar. Foto's door Kris De Decker.

Kozimo heeft ook vier steunpoten gemaakt die bijna twee meter lang zijn. Ik kan ze gebruiken om een tent rond het bed op te zetten en de constructie te bedekken met modern tentdoek, wollen dekens of een muskietennet. Aan de grote stokken kan ook de was drogen. Bovendien zou ik de steunpoten in verschillende combinaties kunnen gebruiken om de kar om te bouwen tot een podium, beursstand, marktkraam of een bioscoop- of presentatiescherm.

De stoel, tafel, zonnepaneel, slaapmatras en langere stokken kunnen allemaal tegelijkertijd op de handkar worden vervoerd, terwijl er voldoende ruimte overblijft voor andere bagage. Dat betekent dat ik in principe in het voertuig zou kunnen werken, wonen en reizen, waardoor het een nomadisch huis wordt. Het past ergens tussen het tiny house op wielen, de tipi en de daklozenhut in. De huurprijzen in Barcelona zijn flink gestegen, dus ik kan het net zo goed eens proberen.

Afbeelding: De handkar is ingepakt voor een langere reis. Foto door Kris De Decker.

Zeilen en rolschaatsen met de handkar

Tot slot heeft Kozimo een klein zeil voor de handkar gemaakt om bij een stevige wind te helpen met het voortduwen van een zware lading; het voertuig wordt soms langs de kust gebruikt. Natuurlijk haalden we de inspiratie bij de historische Chinese kruiwagen, die ook soms met een zeil werd uitgerust. We zouden de snelheid van de handkar kunnen verhogen door een groter zeil te gebruiken en dit te combineren met rolschaatsen, inline skates of een skateboard. In dat geval zou de kar de bestuurder voorttrekken bij een stevige wind.

Afbeeldingen: De handkar uitgerust met een 1m2 zeil. Model: Iris De Decker. Foto's door Kris De Decker.

Het is ook mogelijk om de kar voort te duwen terwijl je rolschaatsen, inline skates of een elektrische eenwieler gebruikt, zonder zeil. Voorlopig hebben we een eerste kleine test gedaan op vlak terrein met inline skates, en dat werkte verbazingwekkend goed. Als je genoeg lading meeneemt, trekt de kinetische energie van een door skates aangedreven handkar je regelmatig vooruit, zelfs zonder zeil. Voor een langere tocht passen zowel rolschaatsen als een zeil op de kar, zodat je ze kunt gebruiken wanneer de gelegenheid zich voordoet.

De hogere snelheden brengen uiteraard meer risico’s met zich mee en zullen hoogstwaarschijnlijk tot problemen met de politie leiden. Hogere snelheden vereisen voldoende ruimte, vrij van voetgangers. Daardoor komt de handkar bijna altijd op de weg terecht, tussen de auto’s, aangezien de meeste fietspaden niet breed genoeg zijn. Het laat echter zien dat duurzame voertuigen vele verschillende vormen kunnen aannemen, als we ze maar de ruimte zouden geven om tot bloei te komen. Er zijn meer dan genoeg wegen die geschikt zijn voor zeilende en rolschaatsende handkarren; we moeten alleen van al die auto’s af.

Afbeeldingen: Julia Steketee duwt de handkart op inline skates. Foto's door Kris De Decker.

Handkar ontwerp en constructie: Kozimo, Guilhem Senges.
Foto’s: Kris De Decker, Linda Osusky, Guillaume Lion.
Met dank aan: AkashaHub Barcelona, Carmen Tanaka, Gaston Quispe Castros, Linda Osusky, Guillaume Lion, Rocío Sánchez, Iris De Decker, Lili-Roos Noeyens, Julia Steketee, Tim Rudolph, Guilherme Maglio, Selcen Küçüküstel.
Marie Verdeil en Roel Roscam Abbing hielpen bij de selectie van de foto’s.

Bulliet, Richard W. The wheel: inventions and reinventions. Columbia University Press, 2016. ↩︎ ↩︎
Het geniale ontwerp van de Chinese kruiwagen, Kris De Decker, Lowtech Magazine, 2011. https://solar.torvax.cloud/nl/2011/12/how-to-downsize-a-transport-network-the-chinese-wheelbarrow/ ↩︎
Je zou een handkar kunnen bouwen met stevigere wielen, bijvoorbeeld met robuuste rolstoelwielen (geschikt voor maximaal 350 kg) of met wielen van een bakfiets. Stevigere wielen zijn echter meestal breder, waardoor de rolweerstand toeneemt. Het zou ook moeilijker worden om deze zwaardere lasten een steile helling op te duwen. ↩︎

Kleed je huis aan en uit voor winter en zomer

Wed, 09 Jul 2025 00:00:00 +0000

Afbeelding: “Arabieren in de woestijn”, een schilderij van Vasili Veresjtsjagin. Eind 19e of begin 20e eeuw. Afbeelding in het publieke domein. In de tent konden de temperaturen tot 10-15 graden Celsius koeler zijn dan in de omringende atmosfeer.

Thermische isolatie vormt een hoeksteen van het beleid om het hoge energieverbruik voor het verwarmen en koelen van gebouwen te verminderen. ¹ In veel geïndustrialiseerde landen vereisen energiereguleringen dat nieuwe en bestaande gebouwen geïsoleerde muren, vloeren en daken hebben en ramen met dubbel of driedubbel glas. Bij koud weer vertraagt isolatie het warmteverlies van binnen naar buiten, waardoor het energieverbruik van het verwarmingssysteem daalt. Bij warm weer vertraagt isolatie de overdracht van warmte van buiten naar binnen, waardoor het energieverbruik van het aircosysteem daalt.

Moderne isolatiemethoden bestaan uit de permanente toevoeging van niet-structurele materialen met een hoge thermische weerstand, zoals glasvezel, cellulose of minerale wol, die op of tussen de oppervlakken van gebouwen worden vastgemaakt. Deze aanpak is ongebruikelijk in een historische context en is een gevolg van een wijziging in de bouwstijl. ² Pre-industriële gebouwen hadden vaak geen extra isolatie nodig omdat ze een aanzienlijke hoeveelheid thermische massa hadden. Die fungeerde als een buffer tegen temperatuurschommelingen van buitenaf. Bovendien konden de bouwmaterialen zelf een hoge warmteweerstand hebben.

In een historische context zijn moderne isolatiemethoden ongebruikelijk en het gevolg van wijzigingen in de bouwstijl.

In de 12e en 13e eeuw bouwden Noord-Europeanen bijvoorbeeld rieten huizen met daken van stro die 60-80 cm dik waren. De muren waren vaak gemaakt van klei en stro, wat een uitstekende thermische massa en warmteweerstand opleverde. ³ Moderne gebouwen zijn daarentegen vaak stalen en betonnen constructies met zeer weinig thermische massa. Daardoor zijn ze erg gevoelig voor temperatuurschommelingen van buitenaf.

Bovendien hadden pre-industriële gebouwen weinig en kleine ramen, die vaak geen glas hadden en ’s nachts alleen door schuifluiken werden gesloten. ⁴ Daarentegen hebben moderne gebouwen grote glasoppervlakken, wat resulteert in aanzienlijke warmteverliezen in de winter en een hoge zoninstraling in de zomer.

In warme klimaten werden gebouwen ook ontworpen voor maximale ventilatie, bijvoorbeeld door het gebruik van binnenplaatsen en gebouworiëntatie. ⁵ Moderne gebouwen lijken daarentegen vaak op elkaar, ongeacht het lokale klimaat. Dit alles resulteert in een hoog energieverbruik voor verwarming en koeling, dus voegen we isolatie en dubbele beglazing toe, vooral sinds de oliecrisissen van de jaren 1970.

Afbeelding: Een traditionele “Masia” in Arenys de Mar, Catalonië, Spanje, gebouwd in 1570. Het gebouw heeft zeer dikke muren en kleine ramen, die helpen om de binnentemperatuur het hele jaar door stabiel te houden. Afbeelding door Ainhoa P (CC BY 2.0).

Afbeelding: Een traditioneel Batakhuis in Indonesië, ontworpen voor maximale passieve koeling en natuurlijke ventilatie in een warm en vochtig klimaat. Het rieten dak isoleert tegen zonnewarmte, terwijl het hoge plafond en de oriëntatie van het gebouw op de heersende windrichting de afvoer van warme lucht vergemakkelijken. Foto: Mr. Wabu (CC BY-SA 2.0).

Permanente versus verwijderbare isolatie

Een terugkeer naar traditionele gebouwen, die het interieur op een comfortabele temperatuur houden door middel van architectonisch ontwerp in plaats van energie-intensieve technische installaties, zou het energieverbruik voor verwarming en koeling aanzienlijk kunnen verminderen. Het is echter geen oplossing voor de korte termijn: het zou veel tijd, geld en energie kosten om het bestaande gebouwenbestand te vervangen.

Gelukkig biedt de geschiedenis een alternatieve oplossing die sneller en met minder middelen kan worden toegepast: textiel. Voor de Industriële Revolutie voegden mensen een tijdelijke laag textiel toe aan de binnen- of buitenkant van een gebouw, afhankelijk van het klimaat en het seizoen. Bij koud weer werden muren, vloeren, daken, ramen, deuren en meubels geïsoleerd met gordijnen en tapijten. Bij warm weer werden ramen, deuren, gevels, daken, binnenplaatsen en straten overschaduwd door luifels en “toldos”.

Afbeelding: De bank van Sigmund Freud in het Freud Museum Londen. De kamer heeft een vloertapijt, wandtapijt, banktapijt en kussens. Foto: Robert Huffstutter (CC BY 2.0).

Afbeelding: Luifels beschutten mensen aan boord van de “Undine”. Illustratie voor The Graphic, 12 november 1887. Afbeelding in het publieke domein.

Verwijderbare isolatie kan aanzienlijke energiebesparingen opleveren met veel meer flexibiliteit dan permanent ingesloten isolatiematerialen. Omdat moderne isolatiemethoden bouwvergunningen en structurele ingrepen aan een gebouw vereisen, zijn ze duur, tijdrovend en alleen een optie voor huiseigenaren. Bovendien zijn moderne isolatiemethoden niet geschikt voor oudere gebouwen, in welk geval ze vaak financieel en energetisch niet duurzaam zijn. ⁶⁷

Mensen kunnen verwijderbare isolatie installeren zonder bouwvergunningen aan te vragen of professionals in te huren, waardoor het een betaalbare doe-het-zelfoplossing is.

Verwijderbare textielisolatie daarentegen is geschikt voor zowel nieuwe als bestaande gebouwen, en voor huurders zowel als eigenaars. Mensen kunnen ze vaak installeren zonder bouwvergunningen aan te vragen of professionals in te huren, waardoor het een betaalbare doe-het-zelfoplossing is die binnen ieders bereik ligt. Verwijderbare isolatie kan snel worden aangebracht zonder overlast te veroorzaken voor bewoners en buren.

Voor koeling heeft textiel nog een voordeel. Luchtdichte gebouwen met een permanente isolatielaag kunnen oververhit raken als het elektrische koelsysteem uitvalt tijdens een hittegolf. ⁸ Zonweringen en toldos daarentegen kunnen het interieur comfortabel houden, onafhankelijk van een elektriciteitsvoorziening.

Winter: tapijten en gordijnen

Historisch gezien werd het gebruik van verwijderbare textiellagen op verschillende manieren benaderd, afhankelijk van het klimaat. In koude gebieden, bijvoorbeeld in grote delen van Europa, installeerden mensen verschillende soorten textiel op de binnenoppervlakken van gebouwen om het thermisch comfort te verhogen. Sommige hiervan, zoals gordijnen en tapijten, zijn nog steeds te vinden in moderne interieurs, hoewel niet in dezelfde mate als vroeger.

Tapijten werden bijvoorbeeld niet alleen op vloeren gelegd maar ook aan muren gehangen (“wandtapijten” of “wandkleden”), over tafels gedrapeerd (“tafelmatten”) en op andere meubels gebruikt. Op dezelfde manier werden dikke gordijnen opgehangen voor ramen maar ook voor deuren (“portières”) of deuropeningen en rond bedden (“bedgordijnen”). ⁹¹⁰¹¹¹²¹³¹⁴¹⁵¹⁶ In sommige streken hingen mensen tijdens de wintermaanden dekbedden aan het plafond. ¹⁷¹⁸¹⁶

Afbeelding: Kamer in een laat 16e-eeuws Frans kasteel. Het heeft bedgordijnen en wandkleden in dezelfde kleur, een vloertapijt en gordijnen voor de ramen. Foto: PMRMaeyaert (CC BY-SA 3.0).

Afbeelding: Het ophangen van een dekbed onder het dak van het Oskar en Zofia Hansen Huis in Szumin, Polen. Foto door Michał Matejko, 2020, uit het project “The Clothed Home” van Alicja Bielawska, CENTRALA en Aleksandra Kędziorek, georganiseerd door het Adam Mickiewicz Instituut. Overgenomen met toestemming.

Afbeelding: Geborduurde zijden bedgordijnen geëxporteerd uit China, ca. 1760-1770. Bron: Rijksmuseum. Beeld in het publieke domein.

Afbeelding: Tafeltapijt geweven in kruisvorm, wollen geknoopte pool op wollen ondergrond, medaillonontwerp met Ottomaanse florale motieven op rode grond, waarschijnlijk Ottomaans Caïro, Egypte, 1550-1600. Bron: V&A. https://collections.vam.ac.uk/item/O67146/table-carpet-table-carpet-unknown/

Dit “huistextiel” werd meestal gemaakt van natuurlijke wol, nog steeds een van de best presterende isolatiematerialen. ¹⁹ De warmteweerstand van wol blijft hetzelfde, of het nu permanent in gebouwoppervlakken wordt ingesloten of ervoor wordt gehangen of erop wordt gelegd. Vloertapijten en wandkleden vertraagden dus de warmteoverdracht van binnen naar buiten, net zoals moderne isolatiemethoden dat doen. Op dezelfde manier gaf een set wollen gordijnen van 2-3 cm dik een raam met enkel glas de isolatiewaarde van een modern raam met dubbel glas. ²⁰

Voor de 18e eeuw importeerden Europeanen oosterse tapijten, maar gebruikten ze alleen op muren en meubels omdat ze te kostbaar waren om over te lopen.

De productie van wollen tapijten gaat terug tot minstens de eerste eeuwen na Christus in het Midden-Oosten, Centraal-Azië en het Verre Oosten. Wollen vloertapijten werden echter pas gemeengoed in Europa rond de 18e eeuw, toen de tapijtproductie gemechaniseerd werd. Voor die tijd importeerden de Europeanen oosterse tapijten, maar gebruikten ze alleen op muren en meubels omdat ze te kostbaar waren om op te lopen. Voor vloerisolatie gebruikten Europeanen dierenhuiden, losse strohalmen of “biezenmatten” gemaakt van grassen. ¹¹¹²¹³²¹²²

Afbeelding: “Een tapijtverkoper, Caïro”. Een schilderij van Charles Robertson. Beeld in het publieke domein. Voor 1892.

Afbeelding: “De Somerset House Conferentie”. Spaanse delegatie links, Engelse delegatie rechts, een tafeltapijt in het midden. Een schilderij van Juan Pantoja de la Cruz, 1604. Afbeelding in het publieke domein.

Afbeelding: Biezenmatten bedekken de hele vloer. “Koningin Elizabeth I van Engeland ontvangt Nederlandse ambassadeurs”, een schilderij van Levina Teerlinc, 1558. Afbeelding in het publieke domein.

Huistextiel hield ook tocht tegen die door kieren in gebouwen en raam- en deurkozijnen naar binnen kwam. ⁹ Dat is de reden waarom gordijnen aan beide kanten open gaan. Tweezijdige gordijnen kunnen geopend worden, waardoor ze daglicht en een uitzicht bieden en tegelijkertijd tocht tegenhouden die binnenkomt via de slecht afgedichte aansluitingen tussen de muur en het raamkozijn. ¹⁰¹¹

Tweezijdige gordijnen kunnen geopend worden, waardoor ze daglicht en een uitzicht bieden en tegelijkertijd tocht tegenhouden die binnenkomt via de slecht afgedichte aansluitingen tussen de muur en het raamkozijn.

In de winter konden dikke en zware gordijnen een ruimte beschermen tegen de koude lucht die naar binnen kwam telkens als iemand de deur opendeed. Dergelijke “portières” zijn nog steeds te vinden in de ingangen van historische openbare gebouwen of cafés, maar ze waren ook gebruikelijk in gezinswoningen. ¹⁰¹¹¹⁷¹⁶

Stoffen verhoogden ook het comfort op manieren die moderne isolatiemethoden niet kunnen. Vloerkleden vertraagden de warmtegeleiding van de voeten naar de koude vloer, terwijl tafelmatten armen en handen in contact brachten met een warmer oppervlak. Dekbedden die aan het plafond hingen, bedgordijnen en tafelmatten accumuleerden allemaal warmte van het menselijk lichaam of een andere warmtebron in een kleinere ruimte. ¹⁷¹⁸¹⁶

Afbeelding: Bedgordijnen, vloertapijt en tafelmat. “Het ochtendtoilet”, een schilderij van Jan Steen, 1663. Afbeelding in het publieke domein.

Afbeelding: Een deurgordijn. “Interieur”, een schilderij van Andrea Gram, 1885. Afbeelding in het publieke domein.

Gestoffeerde stoelen, lambrisering op de muren

Textiel kon ook worden gecombineerd met houtwerk om hetzelfde effect te bereiken. Het kamerscherm bijvoorbeeld was een combinatie van wandtapijt en timmerwerk die tocht tegenhield en de stralingswarmte van een open haard reflecteerde. ⁹ Gestoffeerde zitmeubels, die aan het eind van de jaren 1600 verschenen, hadden een kussen in het bekledingsmateriaal en waren opgevuld met veren, wol, paardenhaar, dons of lappen. ¹² Ze zorgden voor een zachter zitoppervlak maar verminderden ook het warmteverlies van het lichaam naar het meubilair. ⁹ Kussens droegen ook bij aan thermisch comfort.

Sommige decoratieve elementen, gemaakt van hout of pleisterwerk, vervulden soortgelijke functies als textiel. Lijstwerk hield bijvoorbeeld tocht tegen en werd gebruikt om naden tussen muren en vloeren (plinten), plafonds (kroonlijsten) en deuren en ramen (omkastingen) te bedekken. ⁹²³ Sommige huizen hadden houten scheidingswanden die aan het plafond waren bevestigd en die in de winter naar beneden werden gelaten om de warmte rond de open haard te concentreren. ²⁴

Lijstwerk hield tocht tegen en werd gebruikt om overgangen tussen muren en vloeren, plafonds en deuren en ramen te bedekken.

Lambrisering bestond uit panelen van eiken- of dennenhout die over een gedeelte van een muur (of heel de muur) werden aangebracht, een praktijk die dateert uit de late middeleeuwen. ⁹¹²²⁵ Zulke houten lambriseringen konden ook gestoffeerd worden, waardoor de thermische isolatiewaarde nog hoger werd. Binnenluiken konden gordijnen vervangen. Bedden konden aan alle kanten afgesloten worden met houten panelen, ter vervanging van bedgordijnen.

Helaas is er heel weinig academisch onderzoek gedaan naar de potentiële energiebesparing van huistextiel en soortgelijke hulpmiddelen, of ze nu alleen worden gebruikt of in combinatie met permanente isolatie. Er is een handvol oudere studies die de isolatiewaarde van vloer- of wandtapijten berekenen, maar geen enkele onderzoekt de gecombineerde effecten van interieurtextiel en andere decoratieve elementen. ²⁶

Afbeelding: Beklede fauteuil gemaakt door de Tapijtfabriek van Beauvais, eerste helft 18e eeuw. Foto: Metropolitan Museum of Art. Afbeelding in het publieke domein.

Afbeelding: Lambrisering van muren. Morgan Houtwerk Organisatie, 1921. Afbeelding in het publieke domein.

Zomer: zonweringen

Het hierboven beschreven huistextiel werd vooral gebruikt om het thermisch comfort bij koud weer te verbeteren. De uitzondering is het raamgordijn, dat niet alleen warmte binnenhoudt in de winter, maar ook zonnewarmte buiten kan houden in de zomer, wat resulteert in een koelere omgeving. ²⁷ Voor verkoeling is raamtextiel echter veel effectiever aan de buitenkant van het gebouw in de vorm van een zonwering, die zonnewarmte tegenhoudt voordat deze door de beglazing naar binnen komt. ²⁸

In Europa verschenen zowel raamgordijnen als zonweringen pas in de 16e en 17e eeuw, toen glas betaalbaar genoeg werd om grotere glasoppervlakten mogelijk te maken. ¹⁰¹²²¹ Zoals gezegd maken grotere ramen het verwarmen en koelen van gebouwen moeilijker. Toch hebben ze ook voordelen: ze leveren gratis zonnewarmte in de winter, bevorderen natuurlijke ventilatie, bieden een uitzicht en zorgen voor daglicht gedurende het hele jaar. ²²⁷²⁹

Raamgordijnen en zonweringen - de laatste meestal gemaakt van canvas - kunnen al deze overwegingen met elkaar verzoenen. Een zonwering kan bijvoorbeeld in de zomer zonnewarmte blokkeren terwijl het raam open blijft voor ventilatie en tegelijkertijd uitzicht en verlichting blijft bieden. ³⁰ In de 19e en begin 20e eeuw waren Europese en Noord-Amerikaanse steden gehuld in zonweringen. Verschillende wolkenkrabbers in New York City en Chicago hadden ze oorspronkelijk ook. ³¹

In de 19e en begin 20e eeuw waren Europese en Noord-Amerikaanse steden gehuld in zonweringen.

Zonwering en airconditioning kunnen worden gecombineerd, waardoor het energieverbruik aanzienlijk daalt. Verschillende onderzoeken tonen aan dat zonweringen het energieverbruik van airconditioningsystemen met een derde tot meer dan de helft kunnen verminderen, wat energiebesparingen oplevert die groter zijn dan die van duurdere dubbele beglazing of beglazing met een lage emissiviteit (die ontworpen is om UV-stralen tegen te houden). ⁸³²³³³⁴³⁵³⁶³⁷³⁸ Tegenwoordig zijn ramen groter dan ooit en dus kunnen zonweringen zeer goede resultaten opleveren voor een relatief kleine investering.

Afbeelding: Verschillende soorten zonweringen in een straat in Madrid, Spanje, in 1919. Afbeelding in het publieke domein.

Afbeelding: Een huis met zonweringen in Rotterdam, Nederland, 2014. Beeld: Marcvantveer (CC BY-SA 3.0).

Afbeelding: Het Tacoma-gebouw in Chicago, 1905. De zonweringen werden vanaf de jaren 1930 vervangen door airconditioning. Afbeelding in het publieke domein.

Zomer: toldos

Buiten West-Europa en Noord-Amerika is het gebruik van “gordijnen” voor verkoeling vele eeuwen ouder dan het gebruik van glazen ramen. Minstens 2000 jaar lang gebruikten mensen in het Midden-Oosten en rond de Middellandse Zee textiel om niet alleen ramen en deuren (zonder glas) van schaduw te voorzien, maar ook daken, gevels, binnenplaatsen en hele straten. Dergelijke textielproducten staan bekend als “toldos” of “zonnezeilen”.

De klassieke toldo, gemaakt van hennepdoek, is een rechthoekige of driehoekige, gordijnachtige zonwering die wordt opgehangen door opgenaaide zeilringen aan parallelle draden. ³⁹ Microperforaties voorkomen stagnatie van warme lucht onder de zonwering. ⁴⁰

In het oude Rome bouwden zeelieden grote “velaria” om amfitheaters van schaduw te voorzien. ³⁹⁴¹⁴⁰ In Caïro, Egypte, zijn straat- en binnenplaatsoverkappingen nog steeds kenmerkend voor het stadsbeeld, vooral in sommige historische buurten. ³⁹ Europese steden met islamitische invloeden, zoals Córdoba, Málaga, Granada en Sevilla in Spanje, gebruiken nog steeds toldos, of hebben het gebruik ervan nieuw leven ingeblazen.

Hoewel toldos voornamelijk gebruikt worden in woestijnklimaten, worden ze door de klimaatverandering ook steeds nuttiger in regio’s met een gematigd klimaat.

Een onderzoek uit 2020 in Córdoba toonde aan dat straatzonwering de temperatuur van trottoirs, gevels van gebouwen en daken met wel vijftien graden Celsius kan verlagen. ⁴⁰ Collectieve zonwering zou dus individuele zonwering kunnen vervangen, maar het verkoelende effect op gebouwen hangt af van de oriëntatie van de straat. Hoewel toldos voornamelijk worden gebruikt in woestijnklimaten, worden ze door de klimaatverandering ook steeds nuttiger in gebieden met een gematigd klimaat.

In tegenstelling tot airconditioning zijn zonwering en toldos robuuste, goedkope en technisch eenvoudige oplossingen die binnen het bereik liggen van de meeste huishoudens en samenlevingen. ⁴⁰ In Egypte zijn toldos niet zozeer een van bovenaf opgelegde ontwikkeling op initiatief van de autoriteiten, maar worden ze gemaakt en geïnstalleerd door de bewoners in een “demonstratie van een architectonische bottom-up beweging ondersteund door een lokale industrie van expertise en vakmanschap.” ³⁹

Afbeelding: Straat toldo in Spanje. Foto: IL-Instituut, Universiteit van Stuttgart. Beeld in het publieke domein.

Afbeelding: Straat toldos in Calle Sierpes, Sevilla, Spanje, 1918. Beeld in het publieke domein.

Overdekte straten

Ook aan de buitenkant is de grens tussen verwijderbare en permanente isolatie niet rigide. Houten luiken met lamellen of architecturale ingrepen zoals inspringende ramen en overdekte galerijen kunnen bijvoorbeeld zonweringen en toldos vervangen. ⁴²

Residentiële straten in islamitische steden konden gedeeltelijk overdekt zijn door overkragende gebouwen of volledig overdekt door extra woonruimtes. Winkelstraten waren vaak volledig overdekt, ofwel door geperforeerde gewelven, door hoge borstweringen en dubbel hellende daken, of door dikke planken en riet. ⁴²

Bomen kunnen ook dienen als zonwering en toldos. Loofbomen geven schaduw aan gebouwen en straten in de zomer en laten de zon door in de winter. Bomen hebben echter tientallen jaren nodig om te groeien en hebben ook water nodig, wat vaak schaars is in de regio’s waar toldos van oudsher worden gebruikt.

Afbeelding links: British Counsel Building 1917. Mensen in het hete, droge klimaat in de Rode-Zeeregio gebruiken van oudsher een rijkelijk uitgesneden houten raamscherm dat een “masharabiya” (Egypte), “rowshan” (Saoedi-Arabië) of “jali” (India, Pakistan) wordt genoemd. [^11][^28][^36] Het bestaat uit een houten traliewerk dat uitsteekt in de straat en een enkel raam of meerdere ramen bedekt van de bovenkant tot de onderkant van het gebouw. “Shishes”, geweven gras- of rietmatten die in ramen en deuropeningen werden gehangen, waren de meer betaalbare versie voor minder rijke mensen. Afbeelding rechts: Straatbeeld 1916. Foto: [^36].

Afbeelding: “De Tapijtbazaar, Caïro”, een schilderij van William James Müller, 1843. Bristol Museum & Art Gallery. Beeld in het publieke domein.

Textielarchitectuur: tenten

In alle bovenstaande voorbeelden vormt textiel een extra “zachte” architectonische laag, aan de binnen- of buitenkant van “harde” architectonische bouwoppervlakken. De zachte architecturale laag kan echter ook op zichzelf staan. In veel delen van de wereld woonden mensen niet in permanente structuren van hout, steen, modder, baksteen of andere “harde” materialen, maar in lichtgewicht, draagbare structuren die ze bijna volledig van textiel maakten: tenten. Het velum van de tent doet tegelijkertijd dienst als gordijn, wandtapijt en zonwering - er zit geen hard bouwoppervlak tussen.

Het velum van de tent doet tegelijkertijd dienst als gordijn, wandtapijt en zonwering - er zit geen hard bouwoppervlak tussen.

De architectuurgeschiedenis heeft als academische discipline textielarchitectuur grotendeels genegeerd, omdat deze ontstond onder nomadische volkeren of zogenaamde “barbaren” buiten de geregeerde, “beschaafde” wereld. ⁴¹⁴³ Tenten waren echter net zo wijdverspreid als permanente gebouwen. Ze hadden de voorkeur als er twee vaak verwante omstandigheden heersten: een gebrek aan bouwmaterialen en een behoefte aan mobiliteit. Nomadische herders gebruikten tot voor kort draagbare architectuur in grote delen van Eurazië, Noord-Afrika en Noord-Amerika, en sommigen doen dat nog steeds. ⁴¹

Zelfs vandaag de dag zijn er nog sterke argumenten voor de tent, zowel wat betreft duurzaamheid als veerkracht. Ten eerste vergt de bouw van tenten aanzienlijk minder middelen dan de bouw van permanente constructies. Ten tweede moeten permanente gebouwen beschermd worden tegen allerlei natuurlijke bedreigingen, zoals hittegolven, orkanen, bosbranden, overstromingen, enzovoort. Met een tent daarentegen kun je deze problemen oplossen door te verhuizen: je kunt vluchten voor gevaar zonder je huis achter te laten. Tenten zijn ook veilige schuilplaatsen in het geval van een aardbeving.

Afbeelding: Interieur van een traditionele Azerbeidzjaanse yurt. Afbeelding: G.Fargana (CC BY-SA 4.0).

Afbeelding: Een yak die een deel van een yurt draagt, 1925. Foto: Fortepan. Beeld in het publieke domein.

Tenten voor warme en koude gebieden

Tenten werden gebruikt in gebieden met extreme hitte of kou, wat de veelzijdigheid en effectiviteit van textiel in het bieden van thermisch comfort aantoont. ⁴¹ Zowel de met huid bedekte kegelvormige tent van Noord-Eurazië en Noord-Amerika, beter bekend als de “tipi”, als de kibitka of vilten tent, beter bekend als een “yurt”, werden ontworpen voor een efficiënte verbranding in koude, winderige klimaten. De structuren dienden als verbrandingskamer, schoorsteen en windscherm voor het centrale vuur, naast het functioneren als woning. ⁴¹

De “zwarte tent” uit het Midden-Oosten was daarentegen ontworpen om de warmte buiten te houden in plaats van binnen. Deze tent, die het meest lijkt op de tenten die we vandaag de dag nog steeds gebruiken, had geen skelet, maar een voorgespannen velum dat in een aerodynamische vorm over minimale houten dragers was gespannen. In tegenstelling tot de matten en leren zonweringen van de kegeltent en kibitka, was het geweven velum van zwart geitenhaar sterk genoeg om opgespannen te worden. ⁴¹ Het absorbeerde warmte terwijl het schaduw gaf, en als gevolg daarvan kon de temperatuur in de zwarte tent tot 10-15 graden Celsius koeler zijn dan in de omringende atmosfeer. ⁴

Tipi’s

Afbeelding: Blackfoot tipi's, 1910. Foto: Arthur Rafton-Canning. Beeld in het publieke domein.

Afbeelding: Maquette van een tipi, Cheyenne Central Plains, Noord-Amerika, 1860, buffelhuid en pigmenten. Onbekende Cheyenne ambachtsman. Foto: John Bigelow Taylor. Beeld in het publieke domein.

Kibitka’s

Afbeelding: Avond in het gertkamp Song Köl (ook Son Kul), Kirgizië, 2018. Foto: Ninara (CC BY 2.0).

Afbeelding: Een kibitka in Kirgizië, 2015. Foto: w0zny (CC BY-SA 3.0).

Zwarte tenten

Afbeelding: Een kampement van zwarte tenten in Zuid-Jordanië. Bron: Drew, Philip. Tensile architecture, 1979/2019.

Afbeelding: Bedoeïenententen en bewoners. Foto: Detroit Photographic Co. Beeld in het publieke domein.

Je huis aan- en uitkleden

In moderne gebouwen vereist het handhaven van thermisch comfort geen aandacht of inspanning van de bewoners. Als het kouder wordt in de winter of warmer in de zomer, behouden moderne verwarmings- en koelsystemen de door de thermostaat geprogrammeerde binnentemperatuur door het energieverbruik te verhogen. Pre-industriële gebouwen vroegen daarentegen om actieve deelname van de bewoners. Het was gebruikelijk om binnen- en buitentextiel aan te passen aan het tijdstip van de dag, het weer en de seizoenen.

Het historische gebruik van verwijderbare textielisolatie herinnert ons aan het aan- en uitkleden van ons lichaam, een handeling die ook afhankelijk is van het weer en de seizoenen.

Het historische gebruik van verwijderbare textielisolatie herinnert aan het aan- en uitkleden van ons lichaam, een handeling die ook afhankelijk is van het weer en de seizoenen. ¹⁶ Dagelijks openden en sloten mensen gordijnen en zonweringen, afhankelijk van het weer en het tijdstip van de dag. ¹⁰ Straat- en binnenplaats toldos werden ’s nachts samengevouwen zodat de warmte opgeslagen in de thermische massa van de stoep en de gebouwen naar de hemel kon uitstralen. ³⁶ Hetzelfde gebeurde bij winderig weer.

Afbeelding: In veel historische gevallen waren er nauwe relaties tussen stoffering, draperie en kleding. [^11] Detail uit: Nicolas Ponce (1746-1831) naar Pierre Antoine Baudouin (1723-1769), La toilette, gravure, 1771. Metropolitan Museum of Art, Harris Brisbane Dick Fund, 1954, 54.533.12. Beeld in het publieke domein.

Afbeelding: Odalisque, ontspanning, een schilderij van Francesco Ballesio (1860-1923). Beeld in het publieke domein.

In de zomer werden tapijten opgerold om de koude stenen vloer bloot te leggen. Bedgordijnen van dikke materialen, die in de winter werden gebruikt, werden in de zomer vervangen door lichter textiel, waardoor mensen konden slapen zonder last te hebben van insecten. ¹¹ In Córdoba en andere Spaanse steden worden toldos op straat alleen geïnstalleerd tussen mei en oktober. ⁴⁰

Sommige mensen voegden ook tijdelijke winterisolatie toe aan de buitenkant van een constructie door een lage barrière tegen koude temperaturen op te werpen langs de laagste delen van de muren, vooral de muur die naar de heersende wind was gericht. In de koloniale tijd in Noord-Amerika werden huizen in Connecticut bijvoorbeeld vaak bedekt met graszoden, stapels bladeren of, aan de kust, met zeewier. Zelfs vandaag de dag zie je in landelijke gebieden in het noorden van de VS balen hooi opgestapeld rond de funderingen van huizen. ⁴

De tent aan- en uitkleden

Tenten laten ook de seizoensgebondenheid van textiel zien. In Lapland werd het tentdoek in de zomer traditioneel gemaakt van berkenbast en in de winter van rendierhuid. In de Mongoolse en Turkse kibitka hing het aantal lagen vilt dat werd gebruikt om het tentframe te bedekken af van de buitentemperatuur. In de winter konden er twee of drie lagen vilt worden aangebracht, terwijl in de zomer de zijvilten ongeveer een halve meter van de grond werden opgetild om het interieur te ventileren. Indianen regelden de intensiteit van het vuur door delen van de tent te openen en te sluiten. In de zomer lieten ze de tipi gedeeltelijk open naar de omgeving. ⁴¹

In de winter kunnen er twee of drie lagen vilt worden aangebracht, terwijl in de zomer de zijvilten ongeveer een halve meter van de grond werden opgetild om het interieur te ventileren.

In zwarte tenten kon ’s winters een extra katoenen voering, een tent in een tent, aan de binnenkant worden gehangen als isolatie tegen de kou. Tijdens het warme seizoen werd de tent aan alle kanten open gelaten. De uitstekende windstabiliteit van de zwarte tent bij sterke wind hing ook af van regelmatige interventies door de bewoners. Omdat de open kant van de tent van de heersende wind af stond, moesten de bewoners bij een plotselinge verandering van windrichting de voorstokken naar achteren verplaatsen, de achterwand afbreken en deze aan de voorkant van de tent weer opbouwen. ⁴¹

Tenten konden ook aan de buitenkant geïsoleerd worden tijdens koude seizoenen. Sommige mensen omringden hun tenten met rieten muren, terwijl anderen er aarden wallen omheen bouwden of stenen of lemen muren optrokken. In Lapland bedekten mensen de zijkanten van hun tenten met sneeuw in de winter. ⁴¹ Sommige Amerikaanse stammen stapelden aarde en stenen rond de basis van hun tipi’s om koude tocht tegen te houden en isolatie toe te voegen. Dit hielp ook om de structuur te verankeren tegen de winterwinden. ⁴

Beeld: Kirgizische vrouwen plaatsen vilten bedekking op een kibitka-tent, 2010. Foto: Raki_Man (CC BY 3.0).

Beeld: Interieur van een yurt in de provincie Khövsgol, Mongolië, 2023. Foto: Bernard Gagnon. Beeld in het publieke domein.

Beeld: Indian Encampment, een schilderij van Albert Bierstadt, 1862. Crystal Bridges Museum of American Art. Beeld in het publieke domein.

Privacy, geluid, esthetisch plezier

Textiel hield mensen niet alleen warm of koel, maar had ook andere functies, zowel in permanente gebouwen als in tenten. Ten eerste zorgde het voor het afbakenen van ruimtes voor het privéleven. ¹⁰ Ruimtes werden van elkaar gescheiden door gordijnen, die het zicht verstoorden en geluiden dempten. ⁹¹⁰¹³¹⁷¹⁶ Gordijnen konden bepaalde ruimtes afschermen die gewijd waren aan specifieke functies. ¹⁴ Bedgordijnen boden privacy als er geen aparte slaapkamer was. ¹⁰

Afbeelding: Een deurgordijn bedekt een huisdeur in Tolve, Italië, 2019. Foto: Jules Verne Times Two (CC-BY-SA-4.0).

Gordijnen en zonweringen boden privacy zonder in te boeten aan thermisch comfort. In de zomer kon een deurgordijn of zonwering voorkomen dat buitenstaanders naar binnen keken als de deuren of ramen openstonden, waardoor er toch nog wat licht en lucht binnenkwam. Kamers die van elkaar gescheiden waren door deurgordijnen boden enige privacy ten opzichte van andere bewoners terwijl de lucht toch kon circuleren. ¹⁰ Textiel beschermde mensen en hun bezittingen ook tegen stof en insecten, regelde de verlichting van interieurs, reduceerde lawaai en maakte spraak rijker. ¹⁵¹⁶

Tot slot droeg huistextiel bij aan de versiering van de ruimtes waarin het werd opgehangen, “hetzij op zichzelf, hetzij als achtergrond of kader voor het tentoonstellen van voorwerpen en personen, waardoor het esthetisch plezier verschafte en een gevoel van plechtigheid, weelde, warmte of intimiteit opriep, afhankelijk van de context.” ¹⁴ Textiel was vaak het meest waardevolle dat in een interieur te zien was en de kwaliteit en de verschillende soorten textiel weerspiegelden de status van hun eigenaars. ¹¹¹⁴

Textiel was vaak het meest waardevolle in een interieur en de kwaliteit en verschillende soorten textiel weerspiegelden de status van hun eigenaars.

In de meeste huishoudens waren de wandkleden bijvoorbeeld gemaakt van wol, linnen, katoen of leer, terwijl de muren in kastelen, paleizen en dure huizen versierd waren met leren wandkleden met reliëf of wandtapijten met specifieke scènes of landschappen - gemaakt van zijde en wol en verweven met goud- en zilverdraden om het nog rijker te maken. ¹³⁴⁴

Afbeelding: Kasteel Eijsden: Interieur biljartkamer met goudlederen wandkleden. Foto: A. J. van der Wal, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (CC BY-SA 4.0).

Afbeelding: Het appartement van keizerin Joséphine in het Château de Malmaison in Rueil-Malmaison, Frankrijk. De kamer van de keizerin, luxueus ingericht in 1812 in de vorm van een tent met zestien stukken, toont het originele bed. Foto: Moonik (CC BY-SA 3.0).

Kale, witte interieurs met airconditioning

Tegenwoordig wonen slechts weinigen van ons in gebouwen met deurgordijnen, bedgordijnen of zonweringen. De overvloed aan interieurdecoratie heeft plaatsgemaakt voor een minimalistisch, neutraal en vaak kaal wit interieur zonder textiel. ⁹¹³²¹ Op dezelfde manier bouwen we nu liever winkelcentra met airconditioning in plaats van straatmarkten bedekt met toldos. Natuurlijk kunnen we deze dingen alleen maar doen dankzij een schijnbaar eindeloze stroom fossiele brandstoffen. ⁹

Gordijnen, tapijten, zonwering en toldos hebben hun ongemakken en nadelen. Ze vereisen aandacht en manuele handelingen, moeten gereinigd worden en kunnen een brandrisico vormen tenzij ze gemaakt zijn van wol of leer. ⁴⁵ Het blijven verbranden van fossiele brandstoffen heeft echter nog grotere ongemakken en nadelen, vooral op de wat langere termijn.

Textiel zou het energieverbruik kunnen verminderen en het comfort en de leefbaarheid in alle soorten gebouwen kunnen verbeteren. Toldos zouden de straten en daken van hele stadswijken kunnen overspannen. De geschiedenis laat zien dat verwijderbare textielisolatie werkt.

Afbeelding: Een modern interieur. Waar is het textiel gebleven? Foto: JessofWoodnCo (CC BY-SA 4.0).

Afbeelding: De Iraniërs, bekend om hun historische koeltechnologieën zoals windvangers, hebben onlangs het grootste winkelcentrum ter wereld met airconditioning gebouwd. Foto: Anakarnia (CC BY-SA 4.0).

Helaas gaan bouw- en renovatievoorschriften voorbij aan de warmte-isolerende eigenschappen van tapijten, gordijnen en andere textielproducten. Je mag zoveel dikke gordijnen en tapijten toevoegen als je wilt, maar de wetgeving vereist nog steeds dat je ramen met dubbel of driedubbel glas en geïsoleerde oppervlakken installeert, ook al kan textiel net zo effectief zijn in het bieden van isolatie. ⁶

Aan de buitenkant van het gebouw zijn zonweringen vaak niet eens legaal. De Britse Blind and Shutter Association heeft hard moeten vechten om een verbod op zonwering door de autoriteiten ongedaan te maken. ³⁰ En, voor het geval je het overweegt, in veel landen is het verboden om in een tent te wonen, zelfs als het op privéterrein is.

Met dank aan Louise Morin voor de inspiratie.

Met dank aan Jonas Görgen, Roel Roscam Abbing, en Marie Verdeil voor hun reacties op een eerdere versie van dit artikel.

OECD Urban Studies. Global Monitoring of Policies for Decarbonising Buildings. A MULTI-LEVEL APPROACH. https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2024/10/global-monitoring-of-policies-for-decarbonising-buildings_7351bda4/d662fdcb-en.pdf ↩︎
Van de Voorde, S. 2015. Thermal Insulation in Belgium before the First Oil Crisis (1945-1975). A Question of Economy and Comfort? In: 5th International Congress on Construction History. Chicago, vol. 3, pp. 517-524. https://www.brusselsretrofitxl.be/wp-content/uploads/2013/05/Van-de-Voorde_5ICCH_Chicago_2015_Thermal-insulation.pdf ↩︎ ↩︎
The historical development of thermal insulation materials." Periodica Polytechnica Architecture 41.2 (2010): 49-56. ↩︎
Noble, A. G. “Traditional Buildings: A Global Survey of Structural Forms and Cultural Functions, London and New York: IB Tauris & Co.” (2007). ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎
Zamani, Zahra, Shahin Heidari, and Pirouz Hanachi. “Reviewing the thermal and microclimatic function of courtyards.” Renewable and Sustainable Energy Reviews 93 (2018): 580-595. ↩︎
De Decker, Kris. “Energielabels verplichten zuinige woning-bezitters tot nutteloze investeringen”, Lowtech Magazine, january 2018. https://solar.torvax.cloud/nl/2018/01/energielabels-verplichten-zuinige-woning-bezitters-tot-nutteloze-investeringen/ ↩︎ ↩︎
Moderne isolatiemethoden kunnen ook schade toebrengen aan oudere gebouwen, zoals houten huizen in Noord-Europa, die ontworpen zijn om tochtig te zijn. Het toevoegen van permanente isolatie zorgt voor schimmelvorming en een ongezond binnenklimaat. ↩︎
Alrasheed, Mousa, and Monjur Mourshed. “Domestic overheating risks and mitigation strategies: The state-of-the-art and directions for future research.” Indoor and Built Environment 32.6 (2023): 1057-1077. Zie ook: Tink, Victoria, et al. “Measuring and mitigating overheating risk in solid wall dwellings retrofitted with internal wall insulation.” Building and Environment 141 (2018): 247-261. ↩︎ ↩︎
Rahm, Philippe. “The Anthropocene style: Towards a new decorative style.” Design Innovations for Contemporary Interiors and Civic Art. IGI Global, 2017. 258-269. ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎
Ekici, Didem, Patricia Blessing, Basile Baudez, eds. Textile in Architecture: From the Middle Ages to Modernism. Taylor & Francis, 2023. ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎
Erickson, Ann. “An Overview Of The Historic Use Of Textiles For Residential Interior Insulation.” Journal of Interior Design Education and Research 8.1 (1982): 18-21. ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎
Yarwood, Doreen. “The domestic interior: Technology and the home.” An Encyclopedia of the History of Technology. Routledge, 2002. 902-948. ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎
McCorquodale, Charles - The History of Interior Decoration-Phaidon Press (1988) ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎
Dumberton Oak Papers 73, 2019: https://www.jstor.org/stable/e26955166 ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎
M. O’Shea C.Text., A.T.I. (1981): INTERIOR FURNISHINGS, Textile Progress, 11:1, 1-63 ↩︎ ↩︎
“The Clothed Home: Tuning in to the Seasonal Imagination”, catalogue of the exhibition by Alicja Bielawska, CENTRALA and Aleksandra Kędziorek, Adam Mickiewicz Institute, 2021, https://iam.pl/sites/default/files/publication/london-design-biennale-2021-the-clothed-home-tuning-in-to-the-seasonal-imagination-cataolgue_1.pdf. ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎
Cymer, Anna, “Dressing a house the history of fabrics inside the home”, Culture.pl, October 20222. https://culture.pl/en/article/dressing-a-house-the-history-of-fabrics-inside-the-home ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎
Kędziorek, Aleksandra, “The clothed home”, e-flux, After Comfort: A User’s Guide, October 2023. https://www.e-flux.com/architecture/after-comfort/568034/the-clothed-home/ ↩︎ ↩︎
Zach, Jiří, et al. “Performance evaluation and research of alternative thermal insulations based on sheep wool.” Energy and Buildings 49 (2012): 246-253. ↩︎
Mijn eigen berekening. ↩︎
Rybczynski, Witold. “Home: A Short History of an Idea.” (1988). ↩︎ ↩︎ ↩︎
https://www.woolsome.shop/rush-mat-history/ ↩︎
Brett, Dan. Tales from the Blue Ox: A Hands-On Manual of Traditional Skills from the Blue Ox Millworks Historic Park. Rowman & Littlefield, 2004. ↩︎
Giedion, Sigfried. “Mechanization takes command: a contribution to anonymous history.” (1955). ↩︎
Lloyd, Nathaniel. “Medieval Wainscoting and the Development of the Linen Panel.” The Burlington Magazine for Connoisseurs 53.308 (1928): 231-237. ↩︎
Reagan, Barbara M., and Ludwig Villasi. “Thermal properties of wall covering materials.” Textile Research Journal 52.11 (1982): 703-709. /// McNeil, Steve. “The thermal properties of wool carpets.” Technical Bulletin (2016). /// Epps, Helen H. “Insulation characteristics of fabric assemblies.” Journal of Coated Fabrics 17.3 (1988): 212-218. /// Garber-Slaght, Robbin, and Colin Craven. “Evaluating window insulation for cold climates.” Journal of Green Building 7.3 (2012): 32-48. /// Ukponmwan, J. O. “The thermal-insulation properties of fabrics.” Textile Progress 24.4 (1993): 1-54. ↩︎
Sherman, Michael P. “The effects of interior drapery on heat transmission.” Journal of Interior Design Education and Research 9.2 (1983): 3-7.https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1111/j.1939-1668.1983.tb00463.x?journalCode=idxb ↩︎ ↩︎
Yassine, Farah. “The effect of shading devices on the energy consumption of buildings: A study on an office building in Dubai.” (2013). ↩︎
Fathy, Hassan. “Natural energy and vernacular architecture.” (1986). ↩︎
Climate Change Adaptation Case Study: Cooling A Country House, Historic England, July 2024. https://historicengland.org.uk/images-books/publications/adapting-historic-buildings-energy-carbon-efficiency-advice-note-18/case-study-cooling-country-house/ ↩︎ ↩︎
Ainly, J. Anne, “A history of awnings: the forgotten architectural feature for environmental control”, 2022. ↩︎
Pender, Robyn. Awnings and canopies: Learning from the past. Historic England. https://historicengland.org.uk/content/docs/advice/bcd-2021-awnings-and-canopies/ ↩︎
Huang, Yu Joe. “The Impact on Energy Use and Peak Demand of Awnings and Roller Shades in Residential Buildings.” (2012). ↩︎
Carmody, John, Kerry Haglund, and Joe Huang. “Awnings in Residential Buildings: The Impact on Energy Use and Peak Demand.” Center for Sustainable Building Research, University of Minnesota (2007). ↩︎
Sachchithananthan, Shanthini. Optimal Window Glazing with Passive Solar Features to Lower Energy Costs. Diss. University of Massachusetts Lowell, 2018. ↩︎
Ahmad, Rehab M., et al. “An approach to select an energy-efficient shading device for the south-oriented façades in heritage buildings in Alexandria, Egypt.” Energy Reports 7 (2021): 133-137. ↩︎ ↩︎
Batterjee, Sara Adel. Performance of shading device inspired by traditional hejazi houses in Jeddah Saudi Arabia. Diss. The British University in Dubai (BUiD), 2010. ↩︎
Yassine, Farah. “The effect of shading devices on the energy consumption of buildings: A study on an office building in Dubai.” (2013). ↩︎
Schleicher, Simon. Adaptive Toldo systems T̳M̳. Diss. Massachusetts Institute of Technology, 2009. ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎
Garcia-Nevado, Elena, et al. “Benefits of street sun sails to limit building cooling needs in a mediterranean city.” Building and Environment 187 (2021): 107403. // Garcia-Nevado, Elena, Benoit Beckers, and Helena Coch. “Assessing the cooling effect of urban textile shading devices through time-lapse thermography.” Sustainable cities and society 63 (2020): 102458. ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎
Drew, Philip. Tensile architecture, 1979/2019. ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎
Belakehal, Azeddine, K. Tabet Aoul, and Amar Bennadji. “Sunlighting and daylighting strategies in the traditional urban spaces and buildings of the hot arid regions.” Renewable energy 29.5 (2004): 687-702. ↩︎ ↩︎
Scott, James C. “The art of not being governed.” ASIAN HIGHLANDS PERSPECTIVES 28: Collection of Papers 28 (2013): 349. ↩︎
Home Furnishing: Facts and Figures About Furniture, Carpets and Rugs, Lamps and Lighting Fixtures, Wall Papers, Window Shades and Draperies, Tapestries, Etc (1913) https://ia904504.us.archive.org/15/items/homefurnishingfa00huntuoft/homefurnishingfa00huntuoft.pdf ↩︎
Het is ironisch dat interieurtextiel grotendeels verdween net toen een nieuwe uitvinding het reinigen ervan veel praktischer en minder arbeidsintensief had gemaakt: de stofzuiger maakt het mogelijk om tapijten op hun plaats te reinigen in plaats van ze naar buiten te slepen om het stof er uit te kloppen. ↩︎

Zo bouw je een elektrisch verwarmde tafel

Mon, 23 Dec 2024 00:00:00 +0000

Afbeelding: De elektrisch verwarmde tafel die we bouwen in deze handleiding. Foto: Marina Kálcheva. Model: Anita Filippova.

Waarom een elektrisch verwarmde tafel?

Het gebruik van verwarmde tafels voor thermisch comfort bij koud weer is eeuwenoud. Voorbeelden zijn de “kotatsu” in Japan, de “korsi” in het Midden-Oosten en de “brasero de picon” in Spanje. Een warmtebron gaat onder een tafel, een deken gaat eroverheen en mensen schuiven hun benen eronder. Het microklimaat onder de deken houdt je comfortabel, ook al is de ruimte waarin je je bevindt koud.

De verwarmde tafel is een uitstekend voorbeeld van de energie-efficiënte manier van verwarmen van onze voorouders: het verwarmen van mensen in plaats van ruimtes. Historisch gezien verwarmde gloeiende houtskool uit de open haard de ruimte onder de tafel. Dat zorgde weliswaar voor voldoende warmte, maar bracht ook een aanzienlijk risico op brand en koolmonoxidevergiftiging met zich mee. Tegenwoordig kunnen we in plaats daarvan elektrische verwarmingstechnologie gebruiken. De Japanse kotatsu wordt bijvoorbeeld nog steeds gebruikt, maar werkt nu met een klein elektrisch verwarmingselement dat onder het tafelblad is bevestigd.

In deze handleiding bouwen we een elektrisch verwarmd bureau voor één persoon. Ik heb de tafel voor mezelf gebouwd in de co-working space in Barcelona waar ik nu mijn kantoor heb. Het gebouw, een oud industrieel pakhuis, heeft erg hoge plafonds, geen isolatie en weinig zon in de winter. Het kan hier erg koud worden en conventionele verwarmingssystemen werken niet. Mijn verwarmde tafel blijkt een perfecte oplossing te zijn. Ik kan ze van stroom voorzien met een zonnepaneel, een windturbine, een fietsgenerator of een batterij. Ik kan ze ook aansluiten op het elektriciteitsnet.

Afbeelding: de auteur aan de verwarmde tafel in zijn werkruimte, waar de experimenten plaats vonden. Over de tafel ligt een groot wollen deken met daarover een even groot katoenen deken. Foto: Marina Kálcheva.

Een verwarmde tafel biedt uitzonderlijk comfort. Het onderste deel van je lichaam wordt ondergedompeld in warmte alsof je bakt in de zon of in een heet bad zit. De warmte verspreidt zich snel via de bloedsomloop naar de rest van je lichaam.

Tijdens een week van experimenten in december 2024, met binnenluchttemperaturen van 12-14°C, registreerde ik een zeer laag energieverbruik voor mijn pas gebouwde verwarmde tafel: tussen 50 en 75 wattuur per uur. ¹ Vergelijk dat met een conventionele elektrische draagbare verwarming, die gemakkelijk 1.500 wattuur per uur verbruikt (en geen thermisch comfort garandeert). Mijn verwarmde tafel gebruikt net zo weinig elektriciteit als het opladen van een laptop of het verwarmen van twee liter water voor een warmwaterkruik (58 wattuur per uur, ervan uitgaande dat je het water elke twee uur opnieuw verwarmt).

Het duurt ongeveer 15 minuten voordat het warmte-effect van de tafel merkbaar wordt, een uur voordat ze op volle kracht verwarmt en twee uur voordat ze haar maximale energie-efficiëntie bereikt. Het energieverbruik daalt van 75 wattuur in het eerste uur tot 50 à 60 wattuur in het derde uur, als de thermostaat de verwarming vaker uitschakelt. Het systeem accumuleert warmte in het tapijt, de dekens, de tafel en het menselijk lichaam. Als je de verwarming na drie uur uitschakelt, wegloopt, 30 minuten later terugkomt en ze weer inschakelt, verwarmt de tafel binnen 10 minuten op maximale capaciteit.

De handleiding

Het bouwen van een elektrisch verwarmde tafel is een vrij eenvoudig project, dat weinig technische vaardigheden en weinig tijd vereist. Als je alle onderdelen bij elkaar hebt, kun je een verwarmde tafel in een paar uur in elkaar zetten. De kosten zijn ook beperkt. ² Het bouwproces bestaat uit drie delen: het bedraden van het elektrische systeem, het programmeren van de thermostaat en het aanbrengen van de juiste lagen textiel en isolatie.

Wat je nodig hebt:

Tafel
Verwarmingsfolie
Thermostaat
Dekens
Tapijt
Extra isolatiemateriaal (ik gebruikte kurk)

Afbeelding: Hoe je een elektrisch verwarmde en geïsoleerde tafel in elkaar zet. 1. Bevestig verwarmingsfolie op dunne houten plaat 2. Bevestig de houten plaat aan de tafel 3. Voeg isolatie toe tussen de houten plaat en de tafel 4. Voeg de deken toe. Illustratie: Marie Verdeil.

Afbeelding: Hoe je een elektrisch verwarmde en geïsoleerde tafel in elkaar zet. Illustratie: Marie Verdeil.

Stap 1: Kies een tafel

Deze handleiding betreft een tafel voor slechts één persoon - mijn schrijftafel. In tegenstelling tot de Japanse en Midden-Oosterse voorbeelden is mijn tafel aangepast aan een Westerse zithouding: niet op de grond maar op een stoel. Je kunt van elke tafel een persoonlijke warmtebron maken, maar sommige zijn beter geschikt dan andere. Het belangrijkste is dat je een verwarmingsfolie (stap 2) onder de tafel kunt schroeven. Structurele elementen kunnen dat echter bemoeilijken, zoals het geval is bij mijn tafel (zie de afbeelding hieronder).

Afbeelding: de tafel zoals ze was. Foto: Kris De Decker.

Ik heb dit opgelost door de verwarmingsfolie op een dunne houten plank te schroeven die ik vervolgens tegen de steunelementen heb bevestigd. Voor sommige andere tafels werkt dit echter niet. Kies een houten tafel. Hout isoleert relatief goed, dus een houten tafelblad biedt al een deel van de isolatie die je nodig hebt om de warmteproductie te maximaliseren. Het is ook gemakkelijk om dingen op een houten tafel te schroeven.

Je kunt een grotere verwarmde tafel bouwen die plaats biedt aan meer mensen, maar dan moet je verschillende verwarmingsfolies (stap 2) met elkaar verbinden en verschillende dekens (stap 8) aan elkaar naaien.

Stap 2: Kies je verwarmingselement

In principe kan elk elektrisch verwarmingsapparaat een tafel van warmte voorzien. Maar omdat een verwarmde en geïsoleerde tafel zo energiezuinig is, heb je een elektrische verwarming nodig met een zeer lage warmteproductie. De gemiddelde draagbare elektrische verwarming is veel te krachtig voor ons doel. Door de hoge oppervlaktetemperatuur kan ze ook brandwonden veroorzaken of brand veroorzaken als je ze onder een tafel zet.

Verwarmingsfolie

Het beste verwarmingselement voor een elektrisch verwarmde tafel - en het element dat ik in deze handleiding gebruik - is infrarood verwarmingsfolie. Deze zeer dunne verwarmingsfolies zijn voornamelijk bedoeld voor elektrische vloer- en wandverwarming in gebouwen en voertuigen, voor het beschermen van batterijen of watertanks tegen de kou, of voor het verwarmen van bijenkorven en terraria. Infrarood verwarmingsfolies zijn lage temperatuur verwarmers met een groot oppervlak, dus er is geen risico op brandwonden of brand door direct contact met huid of kleding. Ze zijn bedoeld om te werken bij een maximumtemperatuur van 40-45°C.

Afbeelding: De infrarood verwarmingsfolie, tegen een dunne houten plaat geschroefd, klaar om onder het tafelblad te bevestigen. Foto: Kris De Decker.

Voltage

Infrarood verwarmingsfolies zijn er in verschillende voltages: 12V, 24V en 220V. Ik heb een 12V verwarmingsfolie gekozen om mijn tafel compatibel te maken met mijn 12V zonne-installaties en fietsgenerator. Als je een hernieuwbare energie-installatie van 24 V hebt, kies dan een verwarmingsfolie van 24 V.

Als je de tafel op het stopcontact wilt aansluiten, zijn er twee opties. Ten eerste kun je een 220V verwarmingsfolie kopen, een compatibele stekker toevoegen en deze rechtstreeks op het stopcontact aansluiten. Je moet echter wel weten wat je doet, want zulke hoge spanningen brengen het risico van elektrocutie met zich mee. Een veiligere doe-het-zelf optie is het gebruik van een 12V of 24V verwarmingsfolie aangesloten op een universele stroomadapter die de spanning verlaagt van 220V naar 12 of 24V (vergelijkbaar met de oplader van een laptop). Zo heb ik de tafel getest omdat ik nog geen zonnepanelen heb in mijn nieuwe kantoor.

Afmetingen

Infrarood verwarmingsfolie is verkrijgbaar in verschillende breedtes, bijvoorbeeld 20, 30 of 50 cm. Je kunt ze per strekkende meter kopen en ze is flexibel genoeg om strak opgerold te worden voor transport en opslag. Je kunt de folies op lengte knippen. Aan de positieve en negatieve uiteinden zijn elektrische kabels gesoldeerd, klaar om op de stroombron aan te sluiten. Als je de folie echter in stukken knipt, moet je kabels aan alle nieuwe stukken solderen. Je kunt verwarmingsfolies parallel met elkaar verbinden en ze allemaal aan dezelfde thermostaat (stap 3) koppelen. Mijn tafel heeft maar één verwarmingsfolie, op maat geknipt.

Energieverbruik

Het stroomverbruik van verwarmingsfolies - uitgedrukt in watt per vierkante meter (W/m2) - varieert door twee factoren. Ten eerste worden verwarmingsfolies verkocht met verschillende vermogens, meestal tussen 100 en 250 W/m2. Ten tweede is er de grootte. Als je 1m2 koolstoffolie van 130 W/m2 doormidden knipt, dan vraagt 0,5 vierkante meter verwarmingsfolie 65 watt. De verwarmingsfolie onder mijn tafel heeft een stroomverbruik van 220W/m2. Ik gebruikte eerst 0,375 m2 verwarmingsfolie (50x70cm), wat resulteerde in een stroomverbruik van ongeveer 82,5 watt. Daarna heb ik er een centimeter afgeknipt om ze beter onder de tafel te laten passen, waardoor het stroomverbruik daalde tot ongeveer 75 watt.

Stap 3: Kies je thermostaat

Je mag een verwarmingsfolie alleen gebruiken met een thermostaat. Zonder thermostaat kan een verwarmingsfolie oververhit raken, wat kan leiden tot schade of brand. Een thermostaat zorgt ook voor een stabiele comfortzone onder de tafel. De thermostaat schakelt de verwarming uit wanneer deze een ingestelde maximumtemperatuur bereikt, en schakelt deze weer in wanneer de temperatuur een paar graden daalt.

De spanning van de thermostaat moet overeenkomen met de spanning van de verwarmingsfolie: als je een 12V verwarmingsfolie hebt, heb je een 12V thermostaat nodig. Als je een 24V verwarmingsfolie hebt, neem dan een 24V thermostaat. De thermostaat die ik gebruik voor mijn tafel is de W3230 DC 12V. Het is een veel verkocht apparaat voor allerlei doeleinden. Je moet de thermostaat bedraden en de temperatuur instellen.

Stap 4: Sluit alles op elkaar aan

De thermostaat wordt aangesloten tussen de warmtefolie en de stroombron, zoals aangegeven in de onderstaande afbeelding. Bij andere thermostaatmodellen kan de bedrading verschillen.

Afbeelding: Zo sluit je de thermostaat aan op de verwarmingsfolie en de stroombron. 1. Thermostaat 2. Zekering 3. Temperatuursensor 4. Infrarood warmtefolie. Illustratie door Marie Verdeil.

Kabelformaat

Je kabels moeten dik genoeg zijn voor de stroom die er doorheen gaat. Infrarood verwarmingsfolies worden verkocht met dikke elektrische kabels erbij, en die zijn vaak veel langer dan je nodig hebt. Je kunt ze korter maken en de rest gebruiken voor de bedrading van het hele systeem. Als je andere kabels wilt gebruiken, gebruik dan een multimeter om de stroom te meten die de verwarmingsfolie trekt. Mijn 12V verwarmingsfolie heeft bijvoorbeeld 6,6 Ampère nodig, dus mijn kabels - in het volledige circuit - moeten een geleider doorsnede hebben van ten minste 2,63 mm2 (dat is 13 AWG gauge, bekijk deze tabel).

Zekering

Elk elektrisch systeem heeft zekeringen nodig voor de veiligheid. Als je je verwarmingsfolie op maat hebt geknipt, meet dan hoeveel stroom er doorheen loopt. Installeer vervolgens een zekering die tenminste 135% van die waarde bedraagt. Mijn tafel gebruikt 6,6 ampère en ik heb een zekering van 10 ampère geplaatst. Lees meer over zekeringen in onze handleiding voor zonne-energie.

Schakelaar

Je kunt een aan-uitschakelaar in je circuit toevoegen om je verwarmde tafel aan en uit te zetten. Gebruik er een met een lichtindicator, zodat je niet vergeet het verwarmingssysteem uit te schakelen als je weggaat. Je kan ook een bewegingssensor onder de tafel installeren. Dat gezegd hebbende, als je je systeem correct hebt aangesloten, de juiste kabeldikte hebt gebruikt en een zekering hebt toegevoegd, zal het per ongeluk aan laten staan geen veiligheidsproblemen veroorzaken.

Temperatuursensor

De thermostaat wordt geleverd met een temperatuursensor die je tussen de verwarmingsfolie en de tafel moet plaatsen (tegen de verwarmingsfolie aan). Zorg ervoor dat je deze sensor goed vastmaakt, want hij is essentieel voor een goede en veilige werking van het verwarmingssysteem.

Waar moet de thermostaat komen?

Voordat je begint met het bedraden van het systeem, moet je bepalen waar je thermostaat komt, want dat bepaalt de lengte van de kabels die je nodig hebt. Ik heb mijn thermostaat onder de tafel geïnstalleerd, verborgen onder de dekens. Eenmaal geprogrammeerd, hoef je er niet regelmatig bij te komen (zie verder). Als je de thermostaat bovenop de tafel installeert, heb je een gat in je deken nodig waar alle kabels doorheen moeten. Het bemoeilijkt ook het toevoegen en verwijderen van dekens.

Afbeelding: De thermostaat, bevestigd aan de zijkant van de tafel, verbonden met de verwarmingsfolie en de energiebron. Foto: Marina Kálcheva.

Stap 5: Programmeer de thermostaat

Om de thermostaat te programmeren, sluit je hem aan op de stroombron. Selecteer eerst de functie “verwarmen”. De standaardinstelling van mijn thermostaat was “koelen” en ik kreeg het ding daarom niet aan de praat. Dit zijn de te volgen stappen:

Houd “set” ingedrukt om het code-instellingsmenu te openen.
Druk op omhoog of omlaag om “P0” te selecteren.
Druk nogmaals op “set” om de code-instelling te openen.
Druk op omhoog of omlaag om “H” te selecteren.
Wacht 3 seconden en de instelling wordt opgeslagen.

Vervolgens stel je de temperatuur in waarop je wilt dat de thermostaat de warmtefolie uitschakelt. Fabrikanten van warmtefolie adviseren 40-45°C bij langdurig gebruik. Dit doe je als volgt:

Druk kort op “set” en het blauwe getal begint te knipperen.
Druk op omhoog of omlaag om de gewenste maximumtemperatuur te selecteren.
Wacht 3 seconden en de instelling wordt opgeslagen.

Je kunt alle andere functies van de thermostaat ongemoeid laten.

De tafel isoleren

Om een comfortabele en energiezuinige verwarmde tafel te maken, moet je begrijpen dat een infrarood verwarmingsfolie warmte afgeeft aan beide zijden. Als je ze gewoon onder een tafel bevestigt, wordt ze niet warmer dan 30°C, wat het thermisch comfort niet noemenswaardig zal verbeteren. Pas wanneer de verwarming de huidtemperatuur (ongeveer 35°C) en de kerntemperatuur van het lichaam (37°C) overschrijdt, begin je de warmte te voelen die naar je toe straalt.

Om voldoende hoge temperaturen te bereiken, moet je één kant van de verwarmingsfolie bedekken met warmte-isolerend materiaal.

Om voldoende hoge temperaturen te bereiken, moet je één kant van de verwarmingsfolie bedekken met warmte-isolerend materiaal. Daardoor zal het grootste deel van de warmte naar de andere kant gaan - de kant die energie naar je lichaam uitstraalt. De verwarmingsfolie voor een verwarmde tafel wordt onder het tafelblad geplaatst, waardoor de energie naar beneden wordt uitgestraald, en dus komt de isolatie bovenop. ³ Deze bestaat uit het houten tafelblad, een of meer dekens en extra isolatiemateriaal dat je aan het tafeloppervlak toevoegt.

Wanneer verwarmingsfolie wordt gebruikt als vloerverwarming, bevindt de isolatie zich aan de onderkant. De bovenkant moet worden beschermd door een materiaal dat sterk is en gemakkelijk warmte uitstraalt, zoals keramische tegels. Als je echter een elektrisch verwarmde tafel maakt waarbij de folie energie naar beneden uitstraalt, hoef je de blootgestelde kant niet te beschermen. Die kan veilig worden aangeraakt en er loopt niemand op.

Stap 6: Isoleer de verwarmingsfolie

Om de warmteafgifte van de verwarmingsfolie te maximaliseren, heb ik 3 cm kurkisolatie toegevoegd in de ruimte tussen de folie en het tafeloppervlak. Ik heb geen tests gedaan zonder de kurklaag, maar ik ben ervan overtuigd dat de energie-efficiëntie en het thermisch comfort van mijn tafel niet zo uitstekend zouden zijn geweest als die laag er niet was geweest. Andere geschikte natuurlijke isolatiematerialen zijn wol, cellulose, houtvezels, hennep en vlas. Je zou ook warmtereflectorfolie kunnen proberen.

Stap 7: Zoek een tapijt

Als je een elektrisch verwarmde tafel op een koude vloer zet, zul je geen thermisch comfort bereiken. De koude vloer zal alle warmte van de verwarmingsfolie absorberen en je voeten zullen warmte naar de vloer geleiden. Je moet de vloer isoleren en dat kun je doen met een wollen tapijt (of meerdere wollen tapijten op elkaar). Nieuwe wollen tapijten zijn duur, maar ze hoeven niet veel groter te zijn dan de tafel en ze zijn goedkoop tweedehands te vinden. Ik heb het grote wollen tapijt in Perzische stijl in mijn kantoor voor 50 euro gekocht, en ik zal er nog een tweede bovenop leggen om de vloerisolatie verder te verbeteren.

Stap 8: Zoek dekens

De energie-efficiëntie en het thermisch comfort van een elektrisch verwarmde tafel worden grotendeels bepaald door het type en de grootte van de dekens die je erover legt. De dekens vormen een deel van de isolatielaag bovenop de verwarmingsfolie, maar als ze lang genoeg zijn om de grond te bereiken, houden ze ook warme lucht vast onder de tafel.

Stralingsverwarmingssystemen brengen energie over op oppervlakken - inclusief je lichaam - en warmen de lucht niet rechtstreeks op. De luchttemperatuur onder de tafel zal echter langzaam indirect stijgen door de hogere oppervlaktetemperaturen van de dekens, de tafel, het tapijt en de persoon die aan tafel zit. Tijdens de experimenten steeg de luchttemperatuur onder mijn tafel op 25 cm boven de vloer met ongeveer 10°C.

Afbeelding: De elektrisch verwarmde tafel met een 240x240 cm Abbruzzo wollen deken. Photo: Marina Kálcheva.

Wol

Kies een wollen deken. Wol houdt warmte heel efficiënt vast, is veel brandbestendiger dan andere textielmaterialen, wordt niet snel vuil, reguleert de luchtvochtigheid en zuivert de lucht. ⁴ Nieuwe wollen dekens kunnen prijzig zijn: honderden euro’s voor de afmetingen die we nodig hebben. Ik heb echter vier tweedehands wollen dekens gekocht voor 90 euro, waarvan er twee groot genoeg zijn om de grond te bereiken. Als je een wollen deken vindt die lelijk is of vlekken heeft, leg er dan gewoon een mooiere en goedkopere katoenen deken overheen.

Afmetingen van de deken

De grootte van de deken die je nodig hebt hangt af van de grootte van je tafel (lengte, breedte, hoogte). Mijn tafel is 80 cm lang, 56 cm breed en 75 cm hoog. Dat betekent dat mijn deken minstens 230 cm (75+80+75cm) x 206 cm (75+56+75cm) moet zijn om de grond te bereiken. Kan je geen deken vinden die groot genoeg is? Dan kan je een lagere verwarmde tafel bouwen en op de grond gaan zitten, of verschillende kleinere dekens aan elkaar naaien. Kleinere dekens kunnen ook handig zijn in combinatie met grotere dekens, of ze kunnen als enige deken dienen als het niet zo koud is (zie verder).

Werkoppervlak

Hoewel het prettig aanvoelt om in de winter op een wollen of katoenen ondergrond te werken, kun je ook een houten plank op de deken leggen, op maat gezaagd, om de deken te beschermen tegen slijtage en vuil. Of je drapeert een katoenen tafelkleed over de deken, die makkelijker te wassen is dan wol.

Afbeelding: De elektrisch verwarmde tafel, klaar om aangekleed te worden met verschillende dekens. Foto: Marina Kálcheva.

De tafel aan- en uitkleden

Elk verwarmingssysteem moet kunnen worden bijgeregeld om het gewenste comfort te bereiken. Bij een centrale verwarming gebeurt dat door de thermostaat te manipuleren. Dat werkt echter niet zo goed voor een verwarmde tafel, omdat het temperatuurbereik van de verwarmingsfolie beperkt is. Onder 38°C geeft geen aangenaam warmtegevoel, terwijl langdurige verwarming boven 45°C de verwarmingsfilm kan beschadigen en te heet kan maken om aan te raken. Je kunt het thermische comfort echter aanpassen in een breed temperatuurbereik door de tafel “aan te kleden” en “uit te kleden”: door textiellagen toe te voegen en te verwijderen en door ze op verschillende manieren te gebruiken.

Je kunt het thermische comfort in een breed temperatuurbereik aanpassen door textiellagen toe te voegen en te verwijderen en door ze op verschillende manieren te gebruiken

Het is niet overdreven om te stellen dat de deken een deel van je kleding wordt. Aan de tafel zitten voelt alsof je een hele grote jurk draagt die van binnenuit wordt verwarmd. Net zoals we ons anders kleden afhankelijk van het weer, door het toevoegen en verwijderen van lagen, kunnen het aantal dekens en hoe ze zijn geplaatst de omgevingsomstandigheden weerspiegelen. Ik heb de tafel getest met één tot vier dekens en met elke extra deken nemen de energie-efficiëntie en het thermisch comfort toe. Op een erg koude dag kun je twee of drie dekens over de tafel draperen. Als je het dan nog steeds koud hebt, kun je extra dekens over je stoel en schouders hangen. Je kan jezelf in een complete tent wikkelen, verwarmd van binnenuit, met alleen je hoofd en armen die naar buiten steken.

Afbeelding: Anita Filippova werkt als stagiaire aan de verwarmde tafel in het kantoor van Low-tech Magazine. Er ligt een extra deken om haar schouders en de stoel. Foto: Marina Kálcheva.

Afbeelding: Anita Filippova werkt als stagiaire aan de verwarmde tafel in het kantoor van Low-tech Magazine. Het is niet overdreven om te stellen dat de deken een deel van je kleding wordt. Foto: Marina Kálcheva.

Naarmate je meer dekens toevoegt, wordt de textiellaag echter steeds zwaarder en kost het meer tijd om erin en eruit te stappen - om je “aan en uit te kleden”. Daarom is een lichtere bedekking te verkiezen als die voldoende comfort biedt. Op een kille lenteavond kunnen een of twee kortere dekens voldoende zijn om het je comfortabel te maken. Ik heb de tafel op die manier getest en ze deed het bijna net zo goed als met een langere deken. Het energieverbruik was iets hoger en het thermische comfort iets lager - ik merkte vooral koude voeten op. Als het echter wat warmer zou zijn, zou ik de voorkeur geven aan deze opstelling omdat het praktischer is om van het bureau op te staan.

Oververhitting kan ook opgelost worden zonder naar de thermostaat te grijpen: til een hoek van het tapijt op met je voet en laat wat warmte ontsnappen, of verwijder een van de dekens. Het zou energiezuiniger zijn om de thermostaat lager te zetten, maar het energieverbruik van een verwarmde tafel is al zo laag dat er ruimte is voor wat gemak. Het comfort van een verwarmde tafel kan verder worden verbeterd door een verwarmde stoel of bank, of door een scherm achter je stoel te plaatsen, aan de ene kant bedekt met warmtefolie en aan de andere kant met isolatie. Dat is iets voor een toekomstige handleiding.

Veiligheid

Hoewel een elektrisch verwarmde tafel veel veiliger is dan een tafel die met vuur wordt verwarmd, brengt ze wel enkele risico’s met zich mee, waaronder brand. Dit kan echter alleen gebeuren als je enkele cruciale regels negeert, die ik hieronder herhaal:

Gebruik nooit een warmtefolie zonder thermostaat.
Zorg ervoor dat je elektrische kabels dik genoeg zijn.
Voeg een zekering toe aan je elektrische systeem.
Bevestig de temperatuursensor goed: hij moet altijd op zijn plaats blijven zitten.
Vermijd dekens en tapijten gemaakt van synthetische vezels, die zeer ontvlambaar zijn. Je verwarmde tafel zal niet in brand vliegen als je de bovenstaande adviezen opvolgt, maar elders in de ruimte kan wel brand ontstaan. Het beste materiaal voor dekens en tapijten is wol, dat geen vlam vat. Katoen is brandbaar, maar niet zo erg als synthetisch materiaal.
Lange dekens zijn energiezuiniger dan kortere dekens. Pas echter op met te lange dekens, want ze kunnen ervoor zorgen dat je struikelt als je in of uit de tafel stapt.

Colofon

Verwarmde tafel: Kris De Decker.

Illustraties: Marie Verdeil.

Foto’s: Marina Kálcheva.

Model: Anita Filippova.

Locatie fotoshoot: AkashaHub Barcelona. Met dank aan Carmen Tanaka.

Marie Verdeil en Roel Roscam Abbing gaven feedback op de proefversie van dit artikel.

Afbeelding: de verwarmde tafel, aangedreven door een fietsgenerator. Foto: Marina Kálcheva.

Ik heb alle tests uitgevoerd bij een maximale thermostaattemperatuur van 44,5 graden Celsius. Het energieverbruik zal lager zijn als je een lagere temperatuurinstelling gebruikt. Naast het meten van energieverbruik en temperaturen, heb ik ook mijn thermisch comfort geobserveerd. Ik zat aan tafel met leren schoenen, een dikke laag thermische onderkleding van merinowol en daarboven dunne werkkleding. Ik deed computerwerk. Ik voerde tests uit met een isolatie van één tot vier dekens. Het energieverbruik en de prestaties van jouw verwarmde tafel kunnen verschillen van die van mij. Het energieverbruik hangt af van de grootte en het vermogen van de warmtebron (stap 2), de thermostaatinstellingen (stap 4), de warmte-isolerende waarde van de dekens (stap 8) en het tapijt (stap 7), de isolatie van de warmtebron (stap 6) en het tafeloppervlak (stap 1). Naarmate je meer warmte-isolatie toevoegt, zal de thermostaat de verwarmingsbron vaker en langer uitschakelen, wat resulteert in een lager energieverbruik. Hetzelfde gebeurt als je een lagere maximale thermostaatstand instelt. ↩︎
Zonder rekening te houden met de kosten van een tafel of een tapijt - dingen die er waarschijnlijk al zijn - kun je een elektrisch verwarmde tafel voor één persoon maken voor ongeveer 100 euro. Dit zijn de kosten voor mijn tafel: 35 euro voor de verwarmingsfolie (ik kocht 2 meter voor 75 euro en knipte de rol tot ongeveer de helft af), 10 euro voor de thermostaat, 30 euro kurkisolatie en 40 euro voor de tweedehands “dubbele” groene wollen deken die erg groot en dik is. Totaal = 115 euro. Ik heb vier andere goedkope tweedehands dekens gekocht, allemaal in uitstekende staat. Je kunt honderden of zelfs duizenden euro’s uitgeven aan prachtige wollen dekens als je geld te over hebt. De kosten (en de bouwtijd) nemen toe naarmate de tafel groter wordt omdat er meer verwarmingsfolie en isolatie moet worden toegevoegd. ↩︎
Maak niet de fout om de warmtefolie op de vloer te leggen, zodat de energie omhoog naar de tafel wordt gestraald. Stralingswarmtebronnen werken niet door de lucht te verwarmen, maar door energie rechtstreeks naar je lichaam te stralen, waar ze wordt omgezet in warmte. Als de energie naar beneden straalt, zal het je dijen, knieën, onderbenen en voeten bereiken. Als de stralingsenergie daarentegen van onderaf komt, houdt de onderkant van de stoel het grootste deel tegen. Alleen je voeten worden direct blootgesteld, maar die worden alleen verwarmd als je je schoenen uittrekt. Je moet ook de ruimte onder de verwarmingsfolie isoleren en de bovenkant van de koolstof verwarmingsfolie beschermen tegen beschadiging, wat het bouwproces bemoeilijkt. ↩︎
Ingham, Peter, et al. “Wool and carpets-6000 years of innovation, quality and sustainability.” Key Engineering Materials 671 (2016): 490-496. Zie ook: McNeil, Steve. “The thermal properties of wool carpets.” Technical Bulletin, AgResearch, NZ. AgResearch Limited Lincoln Research Centre| e Se||-Corner Springs Road & Gerald Street, Lincoln ita mīta i, mīta i het Private Bag 4749 (2016). ↩︎